The Mystic PrragatiThe Mystic Prragati

अध्याय 1: अर्जुनविषादयोग

अध्याय 1, अर्जुनविषादयोग: 47 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।

1.1

धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय।।1.1।।

dhṛitarāśhtra uvācha
dharma-kṣhetre kuru-kṣhetre samavetā yuyutsavaḥ
māmakāḥ pāṇḍavāśhchaiva kimakurvata sañjaya

अर्थ: धृतराष्ट्र बोले: हे संजय, धर्म की भूमि कुरुक्षेत्र में लड़ने की इच्छा से जमा हुए मेरे बेटों और पांडु के बेटों ने क्या किया?

English: Dhritarashtra said: O Sanjaya, gathered on the sacred field of Kurukshetra, eager to fight, what did my sons and the sons of Pandu do?

1.2

सञ्जय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्।।1.2।।

sañjaya uvācha
dṛiṣhṭvā tu pāṇḍavānīkaṁ vyūḍhaṁ duryodhanastadā
āchāryamupasaṅgamya rājā vachanamabravīt

अर्थ: संजय बोले: पांडवों की सेना को मोर्चे पर सजी देखकर राजा दुर्योधन अपने गुरु द्रोणाचार्य के पास गए और यह बात कही।

English: Sanjaya said: Seeing the Pandava army drawn up in battle formation, King Duryodhana went to his teacher Drona and spoke these words.

1.3

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता।।1.3।।

paśhyaitāṁ pāṇḍu-putrāṇām āchārya mahatīṁ chamūm
vyūḍhāṁ drupada-putreṇa tava śhiṣhyeṇa dhīmatā

अर्थ: हे गुरुदेव, पांडु के बेटों की इस बड़ी सेना को देखिए, जिसे आपके ही समझदार शिष्य, द्रुपद के बेटे (धृष्टद्युम्न) ने मोर्चे पर सजाया है।

English: Look, O teacher, at this mighty army of the sons of Pandu, arranged in formation by your own gifted pupil, the son of Drupada.

1.4

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः।।1.4।।

atra śhūrā maheṣhvāsā bhīmārjuna-samā yudhi
yuyudhāno virāṭaśhcha drupadaśhcha mahā-rathaḥ

अर्थ: इसमें बड़े-बड़े धनुष वाले वीर हैं, जो लड़ाई में भीम और अर्जुन जैसे हैं: युयुधान (सात्यकि), विराट और महारथी द्रुपद।

English: Here are heroes and great archers, equal in battle to Bhima and Arjuna: Yuyudhana, Virata, and Drupada, the great chariot-warrior;

1.5

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः।।1.5।।

dhṛiṣhṭaketuśhchekitānaḥ kāśhirājaśhcha vīryavān
purujit kuntibhojaśhcha śhaibyaśhcha nara-puṅgavaḥ
yudhāmanyuśhcha vikrānta uttamaujāśhcha vīryavān

अर्थ: धृष्टकेतु, चेकितान, पराक्रमी काशीराज, पुरुजित, कुंतिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य।

English: Dhrishtaketu, Chekitana, and the valiant king of Kashi; Purujit, Kuntibhoja, and Shaibya, the finest of men;

1.6

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः।।1.6।।

saubhadro draupadeyāśhcha sarva eva mahā-rathāḥ

अर्थ: साहसी युधामन्यु, बलवान उत्तमौजा, सुभद्रा का बेटा (अभिमन्यु) और द्रौपदी के बेटे; ये सब महारथी हैं।

English: the bold Yudhamanyu and the brave Uttamaujas, the son of Subhadra, and the sons of Draupadi, every one of them a great chariot-warrior.

1.7

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते।।1.7।।

asmākaṁ tu viśhiṣhṭā ye tānnibodha dwijottama
nāyakā mama sainyasya sanjñārthaṁ tānbravīmi te

अर्थ: हे ब्राह्मणों में श्रेष्ठ, अब हमारी ओर के खास योद्धाओं को भी जान लीजिए, जो मेरी सेना के सेनापति हैं। आपकी जानकारी के लिए उनके नाम बताता हूँ।

English: Now hear, O best of the twice-born, about the most distinguished on our side, the leaders of my army. I name them for your information.

1.8

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च।।1.8।।

bhavānbhīṣhmaśhcha karṇaśhcha kṛipaśhcha samitiñjayaḥ
aśhvatthāmā vikarṇaśhcha saumadattis tathaiva cha

अर्थ: आप स्वयं, भीष्म, कर्ण, युद्ध में सदा जीतने वाले कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण और सोमदत्त का बेटा (भूरिश्रवा)।

English: Yourself, Bhishma, Karna, and Kripa, ever victorious in battle; Ashvatthama, Vikarna, and the son of Somadatta as well.

1.9

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः।।1.9।।

anye cha bahavaḥ śhūrā madarthe tyaktajīvitāḥ
nānā-śhastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśhāradāḥ

अर्थ: और भी बहुत-से वीर हैं, जो मेरे लिए जान देने को तैयार हैं। वे तरह-तरह के हथियार चलाते हैं और सब युद्ध में माहिर हैं।

English: And many other heroes are ready to give their lives for my sake, armed with many kinds of weapons, all of them skilled in war.

1.10

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्।।1.10।।

aparyāptaṁ tadasmākaṁ balaṁ bhīṣhmābhirakṣhitam
paryāptaṁ tvidameteṣhāṁ balaṁ bhīmābhirakṣhitam

अर्थ: भीष्म की रक्षा में खड़ी हमारी यह सेना पूरी नहीं पड़ती, जबकि भीम की रक्षा में खड़ी उनकी सेना पूरी है।

English: This army of ours, guarded by Bhishma, is not enough; but that army of theirs, guarded by Bhima, is enough.

1.11

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि।।1.11।।

ayaneṣhu cha sarveṣhu yathā-bhāgamavasthitāḥ
bhīṣhmamevābhirakṣhantu bhavantaḥ sarva eva hi

अर्थ: इसलिए आप सब मोर्चे के हर रास्ते पर अपनी-अपनी जगह डटे रहकर सबसे पहले भीष्म की ही रक्षा करें।

English: So all of you, standing firm at your posts at every point of entry, must guard Bhishma above all.

1.12

तस्य संजनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्।।1.12।।

tasya sañjanayan harṣhaṁ kuru-vṛiddhaḥ pitāmahaḥ
siṁha-nādaṁ vinadyochchaiḥ śhaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān

अर्थ: तब कुरुवंश के सबसे बड़े, प्रतापी पितामह भीष्म ने दुर्योधन का मन बढ़ाने के लिए शेर की तरह ज़ोर से गरजकर अपना शंख बजाया।

English: Then, to cheer Duryodhana, the mighty Bhishma, eldest of the Kurus, roared like a lion and blew his conch.

1.13

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्।।1.13।।

tataḥ śhaṅkhāśhcha bheryaśhcha paṇavānaka-gomukhāḥ
sahasaivābhyahanyanta sa śhabdastumulo ’bhavat

अर्थ: उसके बाद एक साथ शंख, नगाड़े, ढोल, मृदंग और नरसिंघे बज उठे। वह आवाज़ बहुत ज़ोरदार थी।

English: At once conches, kettledrums, tabors, drums and horns blared forth, and the noise was tremendous.

1.14

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः।।1.14।।

tataḥ śhvetairhayairyukte mahati syandane sthitau
mādhavaḥ pāṇḍavaśhchaiva divyau śhaṅkhau pradadhmatuḥ

अर्थ: फिर सफ़ेद घोड़ों वाले बड़े रथ पर बैठे माधव (श्रीकृष्ण) और पांडु-पुत्र (अर्जुन) ने अपने दिव्य शंख बजाए।

English: Then Madhava (Krishna) and the son of Pandu (Arjuna), seated in their great chariot yoked to white horses, blew their divine conches.

1.15

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः।।1.15।।

pāñchajanyaṁ hṛiṣhīkeśho devadattaṁ dhanañjayaḥ
pauṇḍraṁ dadhmau mahā-śhaṅkhaṁ bhīma-karmā vṛikodaraḥ

अर्थ: हृषीकेश (श्रीकृष्ण) ने पांचजन्य, धनंजय (अर्जुन) ने देवदत्त, और भयानक काम करने वाले भीम ने पौंड्र नाम का बड़ा शंख बजाया।

English: Hrishikesha (Krishna) blew Panchajanya, Dhananjaya (Arjuna) blew Devadatta, and Bhima, the doer of fearsome deeds, blew the great conch Paundra.

1.16

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ।।1.16।।

anantavijayaṁ rājā kuntī-putro yudhiṣhṭhiraḥ
nakulaḥ sahadevaśhcha sughoṣha-maṇipuṣhpakau

अर्थ: कुंती के बेटे राजा युधिष्ठिर ने अनंतविजय, और नकुल-सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक नाम के शंख बजाए।

English: King Yudhishthira, son of Kunti, blew Anantavijaya; Nakula and Sahadeva blew Sughosha and Manipushpaka.

1.17

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः।।1.17।।

kāśhyaśhcha parameṣhvāsaḥ śhikhaṇḍī cha mahā-rathaḥ
dhṛiṣhṭadyumno virāṭaśhcha sātyakiśh chāparājitaḥ

अर्थ: बड़े धनुर्धर काशीराज, महारथी शिखंडी, धृष्टद्युम्न, विराट और कभी न हारने वाले सात्यकि;

English: The king of Kashi, a superb archer, Shikhandi the great chariot-warrior, Dhrishtadyumna, Virata, and the unconquered Satyaki;

1.18

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्।।1.18।।

drupado draupadeyāśhcha sarvaśhaḥ pṛithivī-pate
saubhadraśhcha mahā-bāhuḥ śhaṅkhāndadhmuḥ pṛithak pṛithak

अर्थ: द्रुपद, द्रौपदी के बेटे और लंबी भुजाओं वाले सुभद्रा-पुत्र (अभिमन्यु), हे राजन, इन सबने चारों ओर अपने-अपने शंख बजाए।

English: Drupada and the sons of Draupadi, and the strong-armed son of Subhadra, O lord of the earth, each blew his own conch.

1.19

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्।।1.19।।

sa ghoṣho dhārtarāṣhṭrāṇāṁ hṛidayāni vyadārayat
nabhaśhcha pṛithivīṁ chaiva tumulo nunādayan

अर्थ: उस ज़ोरदार आवाज़ ने आकाश और धरती को गुँजा दिया और धृतराष्ट्र के पक्ष वालों के दिल दहला दिए।

English: That tumultuous sound, echoing through sky and earth, tore at the hearts of Dhritarashtra's men.

1.20

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः।।1.20।।

atha vyavasthitān dṛiṣhṭvā dhārtarāṣhṭrān kapi-dhwajaḥ
pravṛitte śhastra-sampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ
hṛiṣhīkeśhaṁ tadā vākyam idam āha mahī-pate

अर्थ: हे राजन, फिर जब हथियार चलने ही वाले थे, तब धृतराष्ट्र के पक्ष वालों को मोर्चे पर खड़ा देखकर, जिनके झंडे पर हनुमान थे, उन पांडु-पुत्र अर्जुन ने अपना धनुष उठाया

English: Then, O lord of the earth, seeing Dhritarashtra's men in their ranks as the clash of weapons was about to begin, the son of Pandu, whose banner bore the monkey (Hanuman), raised his bow

1.21

अर्जुन उवाच
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत।।1.21।।

arjuna uvācha
senayor ubhayor madhye rathaṁ sthāpaya me ’chyuta

अर्थ: और हृषीकेश से यह बात कही। अर्जुन बोले: हे अच्युत, मेरा रथ दोनों सेनाओं के बीच में ले चलकर खड़ा कीजिए,

English: and spoke these words to Hrishikesha. Arjuna said: O Achyuta (Krishna), place my chariot between the two armies,

1.22

यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे।।1.22।।

yāvadetān nirīkṣhe ’haṁ yoddhu-kāmān avasthitān
kairmayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame

अर्थ: ताकि मैं लड़ने की इच्छा से खड़े इन लोगों को अच्छी तरह देख लूँ कि इस लड़ाई में मुझे किन-किन से लड़ना है।

English: so that I may look at those who stand here eager to fight, and see whom I must fight in this great combat.

1.23

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः।।1.23।।

yotsyamānān avekṣhe ’haṁ ya ete ’tra samāgatāḥ
dhārtarāṣhṭrasya durbuddher yuddhe priya-chikīrṣhavaḥ

अर्थ: मैं उन लोगों को देखना चाहता हूँ, जो बुरी बुद्धि वाले दुर्योधन का भला करने की इच्छा से यहाँ लड़ने आए हैं।

English: I want to see those who have gathered here to fight, wishing to please the evil-minded son of Dhritarashtra in battle.

1.24

संजय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्।।1.24।।

sañjaya uvācha
evam ukto hṛiṣhīkeśho guḍākeśhena bhārata
senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam

अर्थ: संजय बोले: हे भारत (धृतराष्ट्र), अर्जुन के ऐसा कहने पर हृषीकेश ने उस उत्तम रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कर दिया।

English: Sanjaya said: O Bharata, addressed in this way by Gudakesha (Arjuna), Hrishikesha placed that finest of chariots between the two armies,

1.25

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति।।1.25।।

bhīṣhma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣhāṁ cha mahī-kṣhitām
uvācha pārtha paśhyaitān samavetān kurūn iti

अर्थ: भीष्म, द्रोण और सब राजाओं के सामने उन्होंने कहा: हे पार्थ, यहाँ इकट्ठे हुए इन कौरवों को देखो।

English: in front of Bhishma, Drona and all the rulers of the earth, and said: O Partha, behold these Kurus gathered together.

1.26

तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितृ़नथ पितामहान्।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृ़न्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा।।1.26।।

tatrāpaśhyat sthitān pārthaḥ pitṝīn atha pitāmahān
āchāryān mātulān bhrātṝīn putrān pautrān sakhīṁs tathā
śhvaśhurān suhṛidaśh chaiva senayor ubhayor api

अर्थ: तब अर्जुन ने वहाँ दोनों सेनाओं में खड़े चाचा-ताऊ, दादा-परदादा, गुरु, मामा, भाई, बेटे, पोते और मित्र देखे।

English: There Partha saw, standing in both armies, fathers and grandfathers, teachers, uncles, brothers, sons, grandsons and friends,

1.27

श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्।।1.27।।

tān samīkṣhya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān
kṛipayā parayāviṣhṭo viṣhīdann idam abravīt

अर्थ: ससुर और शुभचिंतक भी देखे। अपने इन सब सगे-संबंधियों को वहाँ खड़ा देखकर कुंती-पुत्र अर्जुन

English: fathers-in-law and well-wishers too. Seeing all these kinsmen standing there, the son of Kunti

1.28

अर्जुन उवाच
कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्।
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्।।1.28।।

arjuna uvācha
dṛiṣhṭvemaṁ sva-janaṁ kṛiṣhṇa yuyutsuṁ samupasthitam

अर्थ: गहरी करुणा से भर गए और दुखी होकर बोले। अर्जुन बोले: हे कृष्ण, लड़ने के लिए सामने खड़े अपने ही लोगों को देखकर

English: was overcome with deep compassion and spoke in sorrow. Arjuna said: O Krishna, seeing my own people gathered here eager to fight,

1.29

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते।।1.29।।

sīdanti mama gātrāṇi mukhaṁ cha pariśhuṣhyati
vepathuśh cha śharīre me roma-harṣhaśh cha jāyate

अर्थ: मेरे अंग ढीले पड़ रहे हैं, मुँह सूख रहा है, शरीर काँप रहा है और रोंगटे खड़े हो रहे हैं।

English: my limbs give way, my mouth goes dry, my body trembles and my hair stands on end.

1.30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः।।1.30।।

gāṇḍīvaṁ sraṁsate hastāt tvak chaiva paridahyate
na cha śhaknomy avasthātuṁ bhramatīva cha me manaḥ

अर्थ: गांडीव धनुष हाथ से छूट रहा है, पूरी त्वचा जल रही है। मुझसे खड़ा भी नहीं रहा जा रहा, और मन जैसे घूम रहा है।

English: Gandiva slips from my hand, my skin is burning all over, I cannot stand steady, and my mind seems to be spinning.

1.31

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे।।1.31।।

nimittāni cha paśhyāmi viparītāni keśhava
na cha śhreyo ’nupaśhyāmi hatvā sva-janam āhave

अर्थ: हे केशव, मुझे उलटे लक्षण (अपशकुन) दिख रहे हैं। लड़ाई में अपने ही लोगों को मारकर मुझे कोई भलाई नहीं दिखती।

English: And I see evil omens, O Keshava. I can see no good in killing my own kinsmen in battle.

1.32

न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च।
किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा।।1.32।।

na kāṅkṣhe vijayaṁ kṛiṣhṇa na cha rājyaṁ sukhāni cha
kiṁ no rājyena govinda kiṁ bhogair jīvitena vā

अर्थ: हे कृष्ण, मुझे न जीत चाहिए, न राज्य, न सुख। हे गोविंद, हमें राज्य से, भोगों से, या जीने से भी क्या मिलेगा?

English: I do not want victory, O Krishna, nor a kingdom, nor pleasures. What use is a kingdom to us, O Govinda, or enjoyments, or even life itself?

1.33

येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।।1.33।।

yeṣhām arthe kāṅkṣhitaṁ no rājyaṁ bhogāḥ sukhāni cha
ta ime ’vasthitā yuddhe prāṇāṁs tyaktvā dhanāni cha

अर्थ: जिनके लिए हम राज्य, भोग और सुख चाहते थे, वही लोग अपनी जान और धन की आशा छोड़कर यहाँ लड़ने खड़े हैं:

English: The very people for whose sake we want a kingdom, enjoyments and pleasures stand here in battle, ready to give up their lives and wealth:

1.34

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः।
मातुलाः श्चशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा।।1.34।।

āchāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva cha pitāmahāḥ
mātulāḥ śhvaśhurāḥ pautrāḥ śhyālāḥ sambandhinas tathā

अर्थ: गुरु, पिता के समान बड़े, बेटे, दादा, मामा, ससुर, पोते, साले और दूसरे रिश्तेदार।

English: teachers, fathers, sons and grandfathers, uncles, fathers-in-law, grandsons, brothers-in-law and other relatives.

1.35

एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते।।1.35।।

etān na hantum ichchhāmi ghnato ’pi madhusūdana
api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṁ nu mahī-kṛite

अर्थ: हे मधुसूदन, ये मुझे मार भी डालें, तब भी मैं इन्हें मारना नहीं चाहता; तीनों लोकों के राज्य के लिए भी नहीं, तो धरती के राज्य के लिए क्या!

English: I do not wish to kill them, O Madhusudana, even if they kill me; not even for rule over the three worlds, let alone for this earth.

1.36

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन।
पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः।।1.36।।

nihatya dhārtarāṣhṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana
pāpam evāśhrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ

अर्थ: हे जनार्दन, धृतराष्ट्र के बेटों को मारकर हमें क्या खुशी मिलेगी? ये हम पर ज़ुल्म करने वाले हैं, फिर भी इन्हें मारकर हमें पाप ही लगेगा।

English: What joy could we have in killing the sons of Dhritarashtra, O Janardana? Only sin would come to us from killing these aggressors.

1.37

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान्।
स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव।।1.37।।

tasmān nārhā vayaṁ hantuṁ dhārtarāṣhṭrān sa-bāndhavān
sva-janaṁ hi kathaṁ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava

अर्थ: इसलिए अपने ही भाई-बंधु, धृतराष्ट्र के बेटों को मारना हमें शोभा नहीं देता। हे माधव, अपने ही लोगों को मारकर हम सुखी कैसे होंगे?

English: So we ought not to kill our own kinsmen, the sons of Dhritarashtra. How could we be happy, O Madhava, after killing our own people?

1.38

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्।।1.38।।

yady apy ete na paśhyanti lobhopahata-chetasaḥ
kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ mitra-drohe cha pātakam

अर्थ: लालच ने इनकी बुद्धि मार दी है, इसलिए इन्हें कुल का नाश करने में बुराई और मित्रों से धोखा करने में पाप नहीं दिखता।

English: Even if these men, their minds overpowered by greed, see no wrong in destroying a family and no sin in betraying friends,

1.39

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम्।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन।।1.39।।

kathaṁ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum
kula-kṣhaya-kṛitaṁ doṣhaṁ prapaśhyadbhir janārdana

अर्थ: पर हे जनार्दन, हम तो कुल के नाश की बुराई साफ़ देख रहे हैं; फिर हम इस पाप से बचने की बात क्यों न सोचें?

English: why should we, who clearly see the evil in destroying a family, not know enough to turn away from this sin, O Janardana?

1.40

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत।।1.40।।

kula-kṣhaye praṇaśhyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ
dharme naṣhṭe kulaṁ kṛitsnam adharmo ’bhibhavaty uta

अर्थ: कुल का नाश होने से उस कुल की पुरानी धर्म-परंपराएँ मिट जाती हैं। धर्म मिटने पर पूरे कुल पर अधर्म छा जाता है।

English: When a family is destroyed, its age-old traditions of dharma perish; and when dharma is lost, adharma overtakes the whole family.

1.41

अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः।।1.41।।

adharmābhibhavāt kṛiṣhṇa praduṣhyanti kula-striyaḥ
strīṣhu duṣhṭāsu vārṣhṇeya jāyate varṇa-saṅkaraḥ

अर्थ: हे कृष्ण, अधर्म छा जाने पर कुल की स्त्रियाँ बिगड़ जाती हैं; और हे वार्ष्णेय, स्त्रियों के बिगड़ने पर वर्णों का मेल (वर्णसंकर) पैदा होता है।

English: When adharma prevails, O Krishna, the women of the family become corrupted; and when the women are corrupted, O Varshneya, the mixing of social orders arises.

1.42

सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः।।1.42।।

saṅkaro narakāyaiva kula-ghnānāṁ kulasya cha
patanti pitaro hy eṣhāṁ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ

अर्थ: यह मेल कुल का नाश करने वालों को और उस कुल को नरक में ले जाता है, क्योंकि उनके पितरों को पिंड और जल का तर्पण नहीं मिलता और वे नीचे गिर जाते हैं।

English: This mixing leads both the family and those who destroyed it to hell; for their ancestors fall, deprived of the offerings of rice-balls and water.

1.43

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः।।1.43।।

doṣhair etaiḥ kula-ghnānāṁ varṇa-saṅkara-kārakaiḥ
utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāśh cha śhāśhvatāḥ

अर्थ: कुल का नाश करने वालों के इन दोषों से, जो वर्णसंकर पैदा करते हैं, जाति के धर्म और कुल के पुराने धर्म नष्ट हो जाते हैं।

English: Through these wrongs of the family-destroyers, which cause the mixing of orders, the enduring duties of caste and family are ruined.

1.44

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम।।1.44।।

utsanna-kula-dharmāṇāṁ manuṣhyāṇāṁ janārdana
narake ‘niyataṁ vāso bhavatītyanuśhuśhruma

अर्थ: हे जनार्दन, हमने सुना है कि जिन लोगों के कुल-धर्म नष्ट हो जाते हैं, उन्हें न जाने कितने समय तक नरक में रहना पड़ता है।

English: We have heard, O Janardana, that people whose family traditions are destroyed dwell in hell for an unknown length of time.

1.45

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम्।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः।।1.45।।

aho bata mahat pāpaṁ kartuṁ vyavasitā vayam
yad rājya-sukha-lobhena hantuṁ sva-janam udyatāḥ

अर्थ: हाय! कितने दुख की बात है कि हम बड़ा पाप करने को तैयार हो गए हैं, और राज्य-सुख के लालच में अपने ही लोगों को मारने चले हैं।

English: Alas! What a great sin we are set on committing, ready to kill our own kinsmen out of greed for the pleasures of a kingdom.

1.46

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्।।1.46।।

yadi mām apratīkāram aśhastraṁ śhastra-pāṇayaḥ
dhārtarāṣhṭrā raṇe hanyus tan me kṣhemataraṁ bhavet

अर्थ: अगर हथियार लिए धृतराष्ट्र के बेटे मुझ बिना हथियार और बिना मुकाबला करने वाले को लड़ाई में मार डालें, तो वह मेरे लिए ज़्यादा भला होगा।

English: It would be better for me if the sons of Dhritarashtra, weapons in hand, killed me in battle while I stood unarmed and unresisting.

1.47

सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः।।1.47।।

sañjaya uvācha
evam uktvārjunaḥ saṅkhye rathopastha upāviśhat
visṛijya sa-śharaṁ chāpaṁ śhoka-saṁvigna-mānasaḥ

अर्थ: संजय बोले: रणभूमि में ऐसा कहकर, शोक से व्याकुल मन वाले अर्जुन धनुष-बाण छोड़कर रथ में पीछे की ओर बैठ गए।

English: Sanjaya said: Having spoken this way on the battlefield, Arjuna sank down on the seat of his chariot, casting aside his bow and arrows, his mind overwhelmed with grief.

दूसरे अध्याय

23456789101112131415161718

गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।

📖 अपने मन की बात लिखें, गीता से उत्तर पाएँ