The Mystic PrragatiThe Mystic Prragati

अध्याय 2: सांख्ययोग

अध्याय 2, सांख्ययोग: 72 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।

2.1

सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः।।2.1।।

sañjaya uvācha
taṁ tathā kṛipayāviṣhṭamaśhru pūrṇākulekṣhaṇam
viṣhīdantamidaṁ vākyam uvācha madhusūdanaḥ

अर्थ: संजय बोले: करुणा से घिरे, आँसू भरी आँखों वाले, उदास और व्याकुल अर्जुन से मधुसूदन ने यह बात कही।

English: Sanjaya said: To Arjuna, who was overcome with pity, his eyes full of tears, distressed and despondent, Madhusudana spoke these words.

2.2

श्री भगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन।।2.2।।

śhrī bhagavān uvācha
kutastvā kaśhmalamidaṁ viṣhame samupasthitam
anārya-juṣhṭamaswargyam akīrti-karam arjuna

अर्थ: श्रीभगवान बोले: हे अर्जुन, इस कठिन घड़ी में तुम्हारे मन में यह कमज़ोरी कहाँ से आ गई? यह श्रेष्ठ लोगों को शोभा नहीं देती, स्वर्ग नहीं दिलाती और अपयश देती है।

English: The Blessed Lord said: Where has this weakness come from at such a critical hour, O Arjuna? It is unworthy of a noble person; it does not lead to heaven and it brings disgrace.

2.3 · अर्थ और व्याख्या

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप।।2.3।।

klaibyaṁ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayyupapadyate
kṣhudraṁ hṛidaya-daurbalyaṁ tyaktvottiṣhṭha parantapa

अर्थ: हे पार्थ, कायरता के आगे मत झुको; यह तुम्हें शोभा नहीं देती। हृदय की इस छोटी-सी कमज़ोरी को झटककर उठ खड़े हो, हे शत्रुओं को तपाने वाले!

English: Do not give in to unmanliness, O Partha; it does not suit you. Shake off this petty faint-heartedness and stand up, O scorcher of foes!

2.4

अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन।।2.4।।

arjuna uvācha
kathaṁ bhīṣhmam ahaṁ sankhye droṇaṁ cha madhusūdana
iṣhubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvari-sūdana

अर्थ: अर्जुन बोले: हे मधुसूदन, मैं लड़ाई में भीष्म और द्रोण पर बाण कैसे चलाऊँ? हे शत्रुनाशक, वे तो मेरे लिए पूजनीय हैं।

English: Arjuna said: O Madhusudana, how can I fight Bhishma and Drona with arrows in battle? They are worthy of my worship, O destroyer of enemies.

2.5

गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्।।2.5।।

gurūnahatvā hi mahānubhāvān
śhreyo bhoktuṁ bhaikṣhyamapīha loke
hatvārtha-kāmāṁstu gurūnihaiva
bhuñjīya bhogān rudhira-pradigdhān

अर्थ: इन महान गुरुओं को मारने से अच्छा तो इस दुनिया में भीख माँगकर जीना है। इन्हें मारकर मैं जो भी धन और सुख भोगूँगा, वह इनके खून से सना होगा।

English: It would be better to live in this world on alms than to kill these noble teachers. If I kill them, even here every enjoyment of wealth and desire would be stained with their blood.

2.6

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषाम
स्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः।।2.6।।

na chaitadvidmaḥ kataranno garīyo
yadvā jayema yadi vā no jayeyuḥ
yāneva hatvā na jijīviṣhāmas
te ’vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣhṭrāḥ

अर्थ: हम यह भी नहीं जानते कि हमारे लिए क्या अच्छा है, हम उन्हें जीतें या वे हमें। जिन्हें मारकर हम जीना भी नहीं चाहेंगे, वही धृतराष्ट्र के बेटे सामने खड़े हैं।

English: Nor do we know which is better for us: that we should conquer them or that they should conquer us. The sons of Dhritarashtra, after killing whom we would not even wish to live, stand before us.

2.7 · अर्थ और व्याख्या

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्।।2.7।।

kārpaṇya-doṣhopahata-svabhāvaḥ
pṛichchhāmi tvāṁ dharma-sammūḍha-chetāḥ
yach-chhreyaḥ syānniśhchitaṁ brūhi tanme
śhiṣhyaste ’haṁ śhādhi māṁ tvāṁ prapannam

अर्थ: कमज़ोर दया ने मेरे स्वभाव को दबा दिया है और मेरा मन समझ नहीं पा रहा कि मेरा धर्म क्या है। मैं आपसे पूछता हूँ, मुझे पक्का बताइए कि मेरे लिए क्या भला है। मैं आपका शिष्य हूँ, आपकी शरण में हूँ, मुझे सिखाइए।

English: My nature is overcome by the fault of weak pity, and my mind is confused about my duty. I ask you: tell me for certain what is best for me. I am your disciple; teach me, for I have taken refuge in you.

2.8

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्या
द्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धम्
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्।।2.8।।

na hi prapaśhyāmi mamāpanudyād
yach-chhokam uchchhoṣhaṇam-indriyāṇām
avāpya bhūmāv-asapatnamṛiddhaṁ
rājyaṁ surāṇāmapi chādhipatyam

अर्थ: धरती पर बिना किसी शत्रु का धन-धान्य से भरा राज्य मिल जाए, या देवताओं का राज भी मिल जाए, तब भी मुझे ऐसा कुछ नहीं दिखता जो इंद्रियों को सुखा देने वाले मेरे इस शोक को दूर कर सके।

English: I see nothing that could remove this grief that dries up my senses, even if I gained an unrivalled, prosperous kingdom on earth or lordship over the gods.

2.9

सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह।।2.9।।

sañjaya uvācha
evam-uktvā hṛiṣhīkeśhaṁ guḍākeśhaḥ parantapa
na yotsya iti govindam uktvā tūṣhṇīṁ babhūva ha

अर्थ: संजय बोले: हृषीकेश से ऐसा कहकर, शत्रुओं को तपाने वाले गुडाकेश (अर्जुन) ने गोविंद से कहा, "मैं नहीं लड़ूँगा," और चुप हो गए।

English: Sanjaya said: Having spoken thus to Hrishikesha, Gudakesha, the scorcher of foes, said to Govinda, "I will not fight," and fell silent.

2.10

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः।।2.10।।

tam-uvācha hṛiṣhīkeśhaḥ prahasanniva bhārata
senayorubhayor-madhye viṣhīdantam-idaṁ vachaḥ

अर्थ: हे भारत, दोनों सेनाओं के बीच उदास बैठे अर्जुन से हृषीकेश ने मानो मुस्कुराते हुए यह बात कही।

English: O Bharata, to him who sat despondent between the two armies, Hrishikesha, as if smiling, spoke these words.

2.11 · अर्थ और व्याख्या

श्री भगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः।।2.11।।

śhrī bhagavān uvācha
aśhochyān-anvaśhochas-tvaṁ prajñā-vādānśh cha bhāṣhase
gatāsūn-agatāsūnśh-cha nānuśhochanti paṇḍitāḥ

अर्थ: श्रीभगवान बोले: तुम उनके लिए शोक कर रहे हो जिनके लिए शोक नहीं करना चाहिए, और फिर भी समझदारी की बातें करते हो। ज्ञानी न मरे हुओं के लिए शोक करते हैं, न जीवितों के लिए।

English: The Blessed Lord said: You grieve for those who should not be grieved for, and yet you speak words of wisdom. The wise grieve neither for the dead nor for the living.

2.12

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्।।2.12।।

na tvevāhaṁ jātu nāsaṁ na tvaṁ neme janādhipāḥ
na chaiva na bhaviṣhyāmaḥ sarve vayamataḥ param

अर्थ: ऐसा कोई समय नहीं था जब मैं नहीं था, या तुम नहीं थे, या ये राजा नहीं थे; और आगे भी ऐसा कभी नहीं होगा कि हम सब न रहें।

English: Never was there a time when I did not exist, nor you, nor these kings; and never in the future shall any of us cease to exist.

2.13 · अर्थ और व्याख्या

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति।।2.13।।

dehino ’smin yathā dehe kaumāraṁ yauvanaṁ jarā
tathā dehāntara-prāptir dhīras tatra na muhyati

अर्थ: जैसे शरीर में रहने वाला आत्मा इसी शरीर में बचपन, जवानी और बुढ़ापा पाता है, वैसे ही वह दूसरा शरीर पाता है। धीरज वाला मनुष्य इस बात से भ्रम में नहीं पड़ता।

English: Just as the embodied self passes through childhood, youth and old age in this body, so it passes on to another body. The steady-minded person is not confused by this.

2.14 · अर्थ और व्याख्या

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत।।2.14।।

mātrā-sparśhās tu kaunteya śhītoṣhṇa-sukha-duḥkha-dāḥ
āgamāpāyino ’nityās tans-titikṣhasva bhārata

अर्थ: हे कुंती-पुत्र, इंद्रियों का विषयों से मिलना ही सर्दी-गर्मी और सुख-दुख देता है। ये आते-जाते रहते हैं, टिकते नहीं। हे भारत, इन्हें धीरज से सहो।

English: The contacts of the senses with their objects, O son of Kunti, bring cold and heat, pleasure and pain. They come and go and do not last. Bear them patiently, O Bharata.

2.15

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते।।2.15।।

yaṁ hi na vyathayantyete puruṣhaṁ puruṣharṣhabha
sama-duḥkha-sukhaṁ dhīraṁ so ’mṛitatvāya kalpate

अर्थ: हे पुरुषों में श्रेष्ठ, जिस धीर मनुष्य को ये व्याकुल नहीं करते और जो सुख-दुख में एक-सा रहता है, वही अमरता का अधिकारी बनता है।

English: The steady person whom these do not disturb, who stays the same in pleasure and pain, O best of men, becomes fit for immortality.

2.16

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः।।2.16।।

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
ubhayorapi dṛiṣhṭo ’nta stvanayos tattva-darśhibhiḥ

अर्थ: जो असत् (असत्य) है उसका कोई अस्तित्व नहीं, और जो सत् (सत्य) है उसका कभी अभाव नहीं होता। सत्य को देखने वालों ने इन दोनों का अंतिम रूप देख लिया है।

English: The unreal has no existence, and the real never ceases to be. Those who see the truth have seen the final nature of both.

2.17

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति।।2.17।।

avināśhi tu tadviddhi yena sarvam idaṁ tatam
vināśham avyayasyāsya na kaśhchit kartum arhati

अर्थ: जिससे यह सारा जगत व्याप्त है, उसे अविनाशी जानो। उस अविनाशी का नाश कोई नहीं कर सकता।

English: Know that to be indestructible by which all this is pervaded. No one can bring about the destruction of that imperishable reality.

2.18

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत।।2.18।।

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śharīriṇaḥ
anāśhino ’prameyasya tasmād yudhyasva bhārata

अर्थ: शरीर में रहने वाला आत्मा नित्य, अविनाशी और अपार है; उसके ये शरीर ही नाशवान कहे गए हैं। इसलिए हे भारत, युद्ध करो।

English: These bodies of the eternal, indestructible and immeasurable embodied self are said to come to an end. Therefore fight, O Bharata.

2.19

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते।।2.19।।

ya enaṁ vetti hantāraṁ yaśh chainaṁ manyate hatam
ubhau tau na vijānīto nāyaṁ hanti na hanyate

अर्थ: जो आत्मा को मारने वाला समझता है और जो उसे मरा हुआ मानता है, वे दोनों सच नहीं जानते। यह न किसी को मारता है, न मारा जाता है।

English: One who thinks the self is a killer, and one who thinks it is killed, both fail to understand. It neither kills nor is killed.

2.20 · अर्थ और व्याख्या

न जायते म्रियते वा कदाचि
न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे।।2.20।।

na jāyate mriyate vā kadāchin
nāyaṁ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ
ajo nityaḥ śhāśhvato ’yaṁ purāṇo
na hanyate hanyamāne śharīre

अर्थ: यह न कभी जन्म लेता है, न कभी मरता है। ऐसा भी नहीं कि यह होकर फिर न रहे। यह अजन्मा, नित्य, शाश्वत और पुरातन है। शरीर मारा जाने पर भी यह नहीं मारा जाता।

English: It is never born, nor does it ever die; having come into being, it will never again cease to be. Unborn, eternal, everlasting and ancient, it is not killed when the body is killed.

2.21

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्।।2.21।।

vedāvināśhinaṁ nityaṁ ya enam ajam avyayam
kathaṁ sa puruṣhaḥ pārtha kaṁ ghātayati hanti kam

अर्थ: हे पार्थ, जो इस आत्मा को अविनाशी, नित्य, अजन्मा और न बदलने वाला जानता है, वह किसी को कैसे मार सकता है या किसी से कैसे मरवा सकता है?

English: O Partha, how can a person who knows this self to be indestructible, eternal, unborn and unchanging kill anyone, or cause anyone to be killed?

2.22 · अर्थ और व्याख्या

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा
न्यन्यानि संयाति नवानि देही।।2.22।।

vāsānsi jīrṇāni yathā vihāya
navāni gṛihṇāti naro ’parāṇi
tathā śharīrāṇi vihāya jīrṇānya
nyāni sanyāti navāni dehī

अर्थ: जैसे मनुष्य पुराने कपड़े उतारकर नए पहन लेता है, वैसे ही शरीर में रहने वाला आत्मा पुराने शरीर छोड़कर नए शरीरों में चला जाता है।

English: Just as a person throws away worn-out clothes and puts on new ones, so the embodied self casts off worn-out bodies and enters others that are new.

2.23

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः।।2.23।।

nainaṁ chhindanti śhastrāṇi nainaṁ dahati pāvakaḥ
na chainaṁ kledayantyāpo na śhoṣhayati mārutaḥ

अर्थ: इसे हथियार काट नहीं सकते, आग जला नहीं सकती, पानी गीला नहीं कर सकता और हवा सुखा नहीं सकती।

English: Weapons do not cut it, fire does not burn it, water does not wet it, and wind does not dry it.

2.24

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः।।2.24।।

achchhedyo ’yam adāhyo ’yam akledyo ’śhoṣhya eva cha
nityaḥ sarva-gataḥ sthāṇur achalo ’yaṁ sanātanaḥ

अर्थ: यह न कट सकता है, न जल सकता है, न गीला हो सकता है, न सूख सकता है। यह नित्य, सर्वव्यापी, स्थिर, अचल और सनातन है।

English: It cannot be cut, burnt, wetted or dried. It is eternal, all-pervading, stable, unmoving and everlasting.

2.25

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि।।2.25।।

avyakto ’yam achintyo ’yam avikāryo ’yam uchyate
tasmādevaṁ viditvainaṁ nānuśhochitum arhasi

अर्थ: इसे अव्यक्त (न दिखने वाला), अचिंत्य (सोच से परे) और न बदलने वाला कहा गया है। इसे ऐसा जानकर तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

English: It is called unmanifest, beyond thought and unchanging. Knowing it to be so, you should not grieve.

2.26

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि।।2.26।।

atha chainaṁ nitya-jātaṁ nityaṁ vā manyase mṛitam
tathāpi tvaṁ mahā-bāho naivaṁ śhochitum arhasi

अर्थ: और अगर तुम इसे बार-बार जन्म लेने वाला और बार-बार मरने वाला भी मानो, तब भी हे महाबाहु, तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

English: And even if you think of it as constantly being born and constantly dying, even then, O mighty-armed one, you should not grieve.

2.27 · अर्थ और व्याख्या

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि।।2.27।।

jātasya hi dhruvo mṛityur dhruvaṁ janma mṛitasya cha
tasmād aparihārye ’rthe na tvaṁ śhochitum arhasi

अर्थ: क्योंकि जो जन्मा है उसकी मृत्यु पक्की है, और जो मरा है उसका जन्म पक्का है। इसलिए जिसे टाला नहीं जा सकता, उसके लिए शोक मत करो।

English: For death is certain for whatever is born, and birth is certain for whatever has died. So you should not grieve over what cannot be avoided.

2.28

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना।।2.28।।

avyaktādīni bhūtāni vyakta-madhyāni bhārata
avyakta-nidhanānyeva tatra kā paridevanā

अर्थ: हे भारत, सभी प्राणी शुरू में अव्यक्त होते हैं, बीच में व्यक्त (दिखाई देने वाले) होते हैं, और अंत में फिर अव्यक्त हो जाते हैं। इसमें रोने की क्या बात है?

English: Beings are unmanifest in their beginning, manifest in their middle state, and unmanifest again in their end, O Bharata. What is there to lament?

2.29

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन
माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्।।2.29।।

āśhcharya-vat paśhyati kaśhchid enan
āśhcharya-vad vadati tathaiva chānyaḥ
āśhcharya-vach chainam anyaḥ śhṛiṇoti
śhrutvāpyenaṁ veda na chaiva kaśhchit

अर्थ: कोई इसे अचरज की तरह देखता है, कोई अचरज की तरह इसका वर्णन करता है, कोई अचरज की तरह इसके बारे में सुनता है; और सुनकर भी कोई इसे सच में नहीं जान पाता।

English: Some see it as a wonder, some speak of it as a wonder, and some hear of it as a wonder; yet even after hearing, no one truly knows it.

2.30

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि।।2.30।।

dehī nityam avadhyo ’yaṁ dehe sarvasya bhārata
tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṁ śhochitum arhasi

अर्थ: हे भारत, हर किसी के शरीर में रहने वाला यह आत्मा कभी मारा नहीं जा सकता। इसलिए तुम्हें किसी भी प्राणी के लिए शोक नहीं करना चाहिए।

English: This self dwelling in the body of everyone can never be killed, O Bharata. Therefore you should not grieve for any creature.

2.31

स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
धर्म्याद्धि युद्धाछ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते।।2.31।।

swa-dharmam api chāvekṣhya na vikampitum arhasi
dharmyāddhi yuddhāch chhreyo ’nyat kṣhatriyasya na vidyate

अर्थ: अपने धर्म को देखकर भी तुम्हें डगमगाना नहीं चाहिए, क्योंकि क्षत्रिय के लिए धर्म की लड़ाई से बढ़कर कुछ भी अच्छा नहीं है।

English: Looking at your own duty as well, you should not waver; for a warrior there is nothing better than a righteous war.

2.32

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्।।2.32।।

yadṛichchhayā chopapannaṁ swarga-dvāram apāvṛitam
sukhinaḥ kṣhatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛiśham

अर्थ: हे पार्थ, वे क्षत्रिय भाग्यशाली हैं जिन्हें बिना माँगे ऐसा युद्ध मिलता है, जो स्वर्ग के खुले दरवाज़े जैसा है।

English: Happy are the warriors, O Partha, who get such a war, which comes unsought, like an open door to heaven.

2.33

अथ चैत्त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि।।2.33।।

atha chet tvam imaṁ dharmyaṁ saṅgrāmaṁ na kariṣhyasi
tataḥ sva-dharmaṁ kīrtiṁ cha hitvā pāpam avāpsyasi

अर्थ: पर अगर तुम यह धर्मयुद्ध नहीं करोगे, तो अपना धर्म और अपनी कीर्ति खोकर पाप के भागी बनोगे।

English: But if you will not fight this righteous war, you will give up your duty and your honour, and you will incur sin.

2.34

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते।।2.34।।

akīrtiṁ chāpi bhūtāni
kathayiṣhyanti te ’vyayām
sambhāvitasya chākīrtir
maraṇād atirichyate

अर्थ: लोग हमेशा तुम्हारी बदनामी की बातें करेंगे; और सम्मान पाए हुए मनुष्य के लिए बदनामी मौत से भी बुरी है।

English: People will speak of your dishonour for ever; and for a man who has been honoured, dishonour is worse than death.

2.35

भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्।।2.35।।

bhayād raṇād uparataṁ mansyante tvāṁ mahā-rathāḥ
yeṣhāṁ cha tvaṁ bahu-mato bhūtvā yāsyasi lāghavam

अर्थ: महारथी सोचेंगे कि तुम डर के मारे लड़ाई से हट गए। जो तुम्हें बहुत मानते थे, उनकी नज़र में तुम छोटे हो जाओगे।

English: The great chariot-warriors will think you withdrew from battle out of fear, and those who held you in high esteem will think little of you.

2.36

अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्।।2.36।।

avāchya-vādānśh cha bahūn vadiṣhyanti tavāhitāḥ
nindantastava sāmarthyaṁ tato duḥkhataraṁ nu kim

अर्थ: तुम्हारे शत्रु तुम्हारी ताकत की हँसी उड़ाते हुए बहुत-सी न कहने वाली बातें कहेंगे। इससे बड़ा दुख और क्या होगा?

English: Your enemies will say many unspeakable things, mocking your strength. What could be more painful than that?

2.37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः।।2.37।।

hato vā prāpsyasi swargaṁ jitvā vā bhokṣhyase mahīm
tasmād uttiṣhṭha kaunteya yuddhāya kṛita-niśhchayaḥ

अर्थ: मारे गए तो स्वर्ग पाओगे, जीत गए तो धरती का राज भोगोगे। इसलिए हे कुंती-पुत्र, लड़ने का पक्का निश्चय करके उठ खड़े हो।

English: If you are killed, you will reach heaven; if you win, you will enjoy the earth. So stand up, O son of Kunti, resolved to fight.

2.38 · अर्थ और व्याख्या

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि।।2.38।।

sukha-duḥkhe same kṛitvā lābhālābhau jayājayau
tato yuddhāya yujyasva naivaṁ pāpam avāpsyasi

अर्थ: सुख-दुख, लाभ-हानि और जीत-हार को एक जैसा मानकर युद्ध के लिए तैयार हो जाओ। ऐसा करने से तुम्हें पाप नहीं लगेगा।

English: Treating pleasure and pain, gain and loss, victory and defeat alike, get ready for battle. In this way you will not incur sin.

2.39

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रृणु।
बुद्ध्यायुक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि।।2.39।।

eṣhā te ’bhihitā sānkhye
buddhir yoge tvimāṁ śhṛiṇu
buddhyā yukto yayā pārtha
karma-bandhaṁ prahāsyasi

अर्थ: अब तक मैंने तुम्हें सांख्य (ज्ञान) की समझ बताई। अब योग की समझ सुनो। हे पार्थ, इस समझ से जुड़कर तुम कर्म के बंधन तोड़ दोगे।

English: What I have told you is the wisdom of Sankhya. Now hear the wisdom of Yoga; endowed with it, O Partha, you will break the bonds of action.

2.40 · अर्थ और व्याख्या

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्।।2.40।।

nehābhikrama-nāśho ’sti pratyavāyo na vidyate
svalpam apyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt

अर्थ: इस रास्ते में कोई कोशिश बेकार नहीं जाती, और कोई उलटा नुकसान भी नहीं होता। इस धर्म का थोड़ा-सा पालन भी बड़े डर से बचा लेता है।

English: On this path no effort is wasted and no harm results. Even a little of this practice protects one from great fear.

2.41

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्।।2.41।।

vyavasāyātmikā buddhir ekeha kuru-nandana
bahu-śhākhā hyanantāśh cha buddhayo ’vyavasāyinām

अर्थ: हे कुरुनंदन, इस रास्ते पर पक्के निश्चय वाली बुद्धि एक ही होती है; पर जिनका निश्चय पक्का नहीं, उनकी सोच की अनगिनत शाखाएँ होती हैं।

English: Here, O joy of the Kurus, the resolute understanding is single-pointed; but the thoughts of the irresolute are many-branched and endless.

2.42

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः।।2.42।।

yāmimāṁ puṣhpitāṁ vāchaṁ pravadanty-avipaśhchitaḥ
veda-vāda-ratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ
kāmātmānaḥ swarga-parā janma-karma-phala-pradām
kriyā-viśheṣha-bahulāṁ bhogaiśhwarya-gatiṁ prati

अर्थ: हे पार्थ, जो नासमझ लोग वेदों के शब्दों में ही खुश रहते हैं और कहते हैं कि "इसके सिवा कुछ है ही नहीं", वे फूलों जैसी सजी हुई बातें करते हैं।

English: O Partha, the unwise, who delight in the letter of the Vedas and say there is nothing else, speak flowery words.

2.43

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति।।2.43।।

kāmātmānaḥ svarga-parā
janma-karma-phala-pradām
kriyā-viśeṣa-bahulāṁ
bhogaiśvarya-gatiṁ prati

अर्थ: कामनाओं से भरे, स्वर्ग को ही सबसे बड़ा लक्ष्य मानने वाले वे लोग भोग और ऐश्वर्य पाने के लिए तरह-तरह के कर्मकांड बताते हैं, जिनका फल फिर से जन्म है।

English: Full of desires, with heaven as their highest goal, they speak of many special rites for gaining pleasure and power, which bring rebirth as the fruit of action.

2.44

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते।।2.44।।

bhogaiśwvarya-prasaktānāṁ tayāpahṛita-chetasām
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate

अर्थ: जो भोग और ऐश्वर्य से चिपके हैं और जिनका मन ऐसी बातों में बह गया है, उनकी पक्के निश्चय वाली बुद्धि ध्यान (समाधि) में नहीं टिकती।

English: Those attached to pleasure and power, whose minds are carried away by such words, do not attain the resolute understanding that is steady in meditation.

2.45

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्।।2.45।।

trai-guṇya-viṣhayā vedā nistrai-guṇyo bhavārjuna
nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kṣhema ātmavān

अर्थ: वेदों का विषय तीन गुण हैं। हे अर्जुन, तुम इन तीनों गुणों से ऊपर उठो। सुख-दुख जैसे जोड़ों से मुक्त रहो, सदा सत्त्व (शुद्धता) में टिके रहो, कुछ पाने और बचाने की चिंता छोड़ो और अपने आत्मा में स्थित रहो।

English: The Vedas deal with the three gunas. Rise above the three gunas, O Arjuna. Be free from the pairs of opposites, ever established in purity, unconcerned with getting and keeping, and centred in the Self.

2.46

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः।।2.46।।

yāvān artha udapāne sarvataḥ samplutodake
tāvānsarveṣhu vedeṣhu brāhmaṇasya vijānataḥ

अर्थ: जब चारों ओर पानी ही पानी भरा हो, तब छोटे तालाब का जितना काम होता है, सत्य को जानने वाले ब्राह्मण के लिए सारे वेदों का उतना ही काम है।

English: As much use as there is in a small pond when water floods everywhere, so much use is there in all the Vedas for a brahmin who knows the truth.

2.47 · अर्थ और व्याख्या

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि।।2.47।।

karmaṇy-evādhikāras te mā phaleṣhu kadāchana
mā karma-phala-hetur bhūr mā te saṅgo ’stvakarmaṇi

अर्थ: तुम्हारा अधिकार केवल अपने कर्म पर है, उसके फल पर कभी नहीं। फल को अपने कर्म का कारण मत बनने दो, और कर्म न करने से भी मत चिपको।

English: You have a right to your actions alone, never to their results. Do not let the results be your motive, and do not be attached to inaction.

2.48 · अर्थ और व्याख्या

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते।।2.48।।

yoga-sthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā dhanañjaya
siddhy-asiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṁ yoga uchyate

अर्थ: हे धनंजय, योग में टिककर, आसक्ति छोड़कर, सफलता और असफलता में एक-सा रहकर अपना काम करो। मन का यह समभाव ही योग कहलाता है।

English: Established in yoga, O Dhananjaya, do your work, giving up attachment and remaining the same in success and failure. This evenness of mind is called yoga.

2.49

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः।।2.49।।

dūreṇa hy-avaraṁ karma buddhi-yogād dhanañjaya
buddhau śharaṇam anvichchha kṛipaṇāḥ phala-hetavaḥ

अर्थ: हे धनंजय, फल के लिए किया गया कर्म, स्थिर बुद्धि से किए गए कर्म से बहुत नीचे है। उसी बुद्धि की शरण लो। जो केवल फल के लिए काम करते हैं, वे दया के पात्र हैं।

English: Action done for results is far inferior to action done with a steady understanding, O Dhananjaya. Take refuge in that understanding. Those who work for results are pitiable.

2.50 · अर्थ और व्याख्या

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्।।2.50।।

buddhi-yukto jahātīha ubhe sukṛita-duṣhkṛite
tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśhalam

अर्थ: ऐसी बुद्धि वाला मनुष्य यहीं, इसी जीवन में अच्छे और बुरे दोनों कर्मों के बंधन से छूट जाता है। इसलिए योग में लग जाओ। कर्म में कुशलता ही योग है।

English: One endowed with this understanding leaves behind both good and bad deeds even here. Therefore devote yourself to yoga; yoga is skill in action.

2.51

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्।।2.51।।

karma-jaṁ buddhi-yuktā hi phalaṁ tyaktvā manīṣhiṇaḥ
janma-bandha-vinirmuktāḥ padaṁ gachchhanty-anāmayam

अर्थ: ऐसी बुद्धि वाले ज्ञानी कर्म से पैदा होने वाले फल को छोड़कर, जन्म के बंधन से मुक्त होकर, उस पद को पाते हैं जहाँ कोई दुख नहीं।

English: The wise, endowed with this understanding, give up the results born of action. Freed from the bondage of birth, they reach the state beyond all sorrow.

2.52

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च।।2.52।।

yadā te moha-kalilaṁ buddhir vyatitariṣhyati
tadā gantāsi nirvedaṁ śhrotavyasya śhrutasya cha

अर्थ: जब तुम्हारी बुद्धि मोह के इस दलदल को पार कर जाएगी, तब तुम जो सुन चुके हो और जो आगे सुनोगे, उन सबसे उदासीन हो जाओगे।

English: When your understanding crosses beyond the mire of delusion, you will become indifferent to what you have heard and what is yet to be heard.

2.53

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि।।2.53।।

śhruti-vipratipannā te yadā sthāsyati niśhchalā
samādhāv-achalā buddhis tadā yogam avāpsyasi

अर्थ: अभी तरह-तरह की बातें सुनकर तुम्हारी बुद्धि उलझी हुई है। जब वह समाधि में स्थिर और अचल हो जाएगी, तब तुम योग पा लोगे।

English: When your understanding, now confused by what you have heard, stands firm and unmoving in deep meditation, then you will attain yoga.

2.54

अर्जुन उवाच
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्।।2.54।।

arjuna uvācha
sthita-prajñasya kā bhāṣhā samādhi-sthasya keśhava
sthita-dhīḥ kiṁ prabhāṣheta kim āsīta vrajeta kim

अर्थ: अर्जुन बोले: हे केशव, जिसकी बुद्धि स्थिर है और जो समाधि में टिका है, उसकी क्या पहचान है? ऐसा मनुष्य कैसे बोलता है, कैसे बैठता है, कैसे चलता है?

English: Arjuna said: O Keshava, what is the description of a person of steady wisdom, established in meditation? How does such a person speak, how do they sit, how do they walk?

2.55

श्री भगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान्।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते।।2.55।।

śhrī bhagavān uvācha
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha mano-gatān
ātmany-evātmanā tuṣhṭaḥ sthita-prajñas tadochyate

अर्थ: श्रीभगवान बोले: हे पार्थ, जब मनुष्य मन की सारी कामनाएँ छोड़ देता है और अपने भीतर, अपने आत्मा में ही संतुष्ट रहता है, तब वह स्थिर बुद्धि वाला (स्थितप्रज्ञ) कहलाता है।

English: The Blessed Lord said: When a person gives up all the desires of the mind, O Partha, and is content in the Self by the Self alone, then they are called a person of steady wisdom.

2.56 · अर्थ और व्याख्या

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते।।2.56।।

duḥkheṣhv-anudvigna-manāḥ sukheṣhu vigata-spṛihaḥ
vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ sthita-dhīr munir uchyate

अर्थ: जिसका मन दुख में नहीं घबराता, जिसे सुखों की लालसा नहीं, और जो राग, डर और गुस्से से मुक्त है, वह स्थिर बुद्धि वाला मुनि कहलाता है।

English: One whose mind is not troubled in sorrow, who has no craving for pleasures, and who is free from attachment, fear and anger, is called a sage of steady wisdom.

2.57

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.57।।

yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śhubhāśhubham
nābhinandati na dveṣhṭi tasya prajñā pratiṣhṭhitā

अर्थ: जो हर जगह आसक्ति से रहित है, जो अच्छा मिलने पर फूलता नहीं और बुरा मिलने पर कुढ़ता नहीं, उसकी बुद्धि स्थिर है।

English: One who is without attachment everywhere, who neither rejoices on meeting good nor resents meeting bad, has wisdom that is firmly established.

2.58

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.58।।

yadā sanharate chāyaṁ kūrmo ’ṅgānīva sarvaśhaḥ
indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣhṭhitā

अर्थ: जैसे कछुआ अपने अंगों को सब ओर से अंदर समेट लेता है, वैसे ही जो अपनी इंद्रियों को विषयों से पूरी तरह हटा लेता है, उसकी बुद्धि स्थिर है।

English: When a person completely withdraws the senses from their objects, as a tortoise draws in its limbs, their wisdom is firmly established.

2.59

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते।।2.59।।

viṣhayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ
rasa-varjaṁ raso ’pyasya paraṁ dṛiṣhṭvā nivartate

अर्थ: जो विषयों को ग्रहण नहीं करता, उससे विषय तो छूट जाते हैं, पर उनका स्वाद (लालसा) बना रहता है। परमात्मा को देख लेने पर वह लालसा भी छूट जाती है।

English: The objects fall away from a person who abstains from them, but the longing remains; even the longing falls away when the Supreme is seen.

2.60

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः।।2.60।।

yatato hyapi kaunteya puruṣhasya vipaśhchitaḥ
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṁ manaḥ

अर्थ: हे कुंती-पुत्र, कोशिश करते हुए समझदार मनुष्य के मन को भी ये उतावली इंद्रियाँ ज़बरदस्ती खींच ले जाती हैं।

English: O son of Kunti, the turbulent senses forcibly carry away the mind even of a wise person who is striving.

2.61

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.61।।

tāni sarvāṇi sanyamya yukta āsīta mat-paraḥ
vaśhe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣhṭhitā

अर्थ: उन सबको वश में करके, मुझे ही सबसे ऊँचा मानकर, योग में बैठना चाहिए। जिसकी इंद्रियाँ वश में हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।

English: Restraining them all, one should sit in yoga, devoted to Me as the highest. One whose senses are under control has wisdom that is firmly established.

2.62 · अर्थ और व्याख्या

ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
सङ्गात् संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते।।2.62।।

dhyāyato viṣhayān puṁsaḥ saṅgas teṣhūpajāyate
saṅgāt sañjāyate kāmaḥ kāmāt krodho ’bhijāyate

अर्थ: विषयों के बारे में सोचते रहने से मनुष्य को उनसे लगाव हो जाता है। लगाव से इच्छा पैदा होती है, और इच्छा पूरी न होने से गुस्सा आता है।

English: When a person dwells on the objects of the senses, attachment to them arises; from attachment comes desire, and from desire comes anger.

2.63 · अर्थ और व्याख्या

क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति।।2.63।।

krodhād bhavati sammohaḥ sammohāt smṛiti-vibhramaḥ
smṛiti-bhranśhād buddhi-nāśho buddhi-nāśhāt praṇaśhyati

अर्थ: गुस्से से मूढ़ता आती है, मूढ़ता से याददाश्त भटक जाती है, याददाश्त भटकने से बुद्धि नष्ट हो जाती है, और बुद्धि नष्ट होने से मनुष्य गिर जाता है।

English: From anger comes delusion; from delusion, confusion of memory; from confusion of memory, the loss of reason; and with the loss of reason, one is ruined.

2.64

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति।।2.64।।

rāga-dveṣha-viyuktais tu viṣhayān indriyaiśh charan
ātma-vaśhyair-vidheyātmā prasādam adhigachchhati

अर्थ: पर जिसने अपने मन को वश में कर लिया है, वह राग और द्वेष से मुक्त, वश में की हुई इंद्रियों के साथ विषयों के बीच रहते हुए भी मन की निर्मल प्रसन्नता (प्रसाद) पाता है।

English: But a self-controlled person, moving among sense objects with senses under control and free from attraction and aversion, attains peace of mind.

2.65

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते।।2.65।।

prasāde sarva-duḥkhānāṁ hānir asyopajāyate
prasanna-chetaso hyāśhu buddhiḥ paryavatiṣhṭhate

अर्थ: उस प्रसन्नता में उसके सारे दुख मिट जाते हैं, क्योंकि शांत मन वाले की बुद्धि जल्दी ही स्थिर हो जाती है।

English: In that peace all sorrows come to an end, for the understanding of one whose mind is at peace soon becomes steady.

2.66 · अर्थ और व्याख्या

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्।।2.66।।

nāsti buddhir-ayuktasya na chāyuktasya bhāvanā
na chābhāvayataḥ śhāntir aśhāntasya kutaḥ sukham

अर्थ: जो अपने आप से जुड़ा नहीं (अयुक्त है), उसमें न बुद्धि होती है, न ध्यान। ध्यान के बिना शांति नहीं, और शांति के बिना सुख कहाँ?

English: For one who is not in harmony there is no wisdom, nor any meditation; without meditation there is no peace, and how can there be happiness without peace?

2.67

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि।।2.67।।

indriyāṇāṁ hi charatāṁ yan mano ’nuvidhīyate
tadasya harati prajñāṁ vāyur nāvam ivāmbhasi

अर्थ: जब मन भटकती हुई इंद्रियों के पीछे दौड़ता है, तो वह बुद्धि को वैसे ही बहा ले जाता है जैसे पानी में नाव को हवा।

English: For when the mind runs after the wandering senses, it carries away one's wisdom, as the wind carries away a ship on the water.

2.68

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता।।2.68।।

tasmād yasya mahā-bāho nigṛihītāni sarvaśhaḥ
indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣhṭhitā

अर्थ: इसलिए हे महाबाहु, जिसकी इंद्रियाँ विषयों से पूरी तरह हटी हुई हैं, उसकी बुद्धि स्थिर है।

English: Therefore, O mighty-armed one, one whose senses are fully withdrawn from their objects has wisdom that is firmly established.

2.69

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः।।2.69।।

yā niśhā sarva-bhūtānāṁ tasyāṁ jāgarti sanyamī
yasyāṁ jāgrati bhūtāni sā niśhā paśhyato muneḥ

अर्थ: जो सब प्राणियों के लिए रात है, उसमें संयमी जागता है; और जिसमें सब प्राणी जागते हैं, वह देखने वाले मुनि के लिए रात है।

English: What is night for all beings is the time of waking for the self-controlled; and the time when beings are awake is night for the sage who sees.

2.70 · अर्थ और व्याख्या

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी।।2.70।।

āpūryamāṇam achala-pratiṣhṭhaṁ
samudram āpaḥ praviśhanti yadvat
tadvat kāmā yaṁ praviśhanti sarve
sa śhāntim āpnoti na kāma-kāmī

अर्थ: जैसे नदियाँ भरे हुए, स्थिर समुद्र में आकर समा जाती हैं और वह अपनी जगह से नहीं हिलता, वैसे ही जिसमें सारी इच्छाएँ समा जाती हैं, वह शांति पाता है; इच्छाओं के पीछे भागने वाला नहीं।

English: One who receives all desires as the ocean receives the waters, staying full yet unmoved, attains peace; not one who longs for desires.

2.71 · अर्थ और व्याख्या

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।
निर्ममो निरहंकारः स शांतिमधिगच्छति।।2.71।।

vihāya kāmān yaḥ sarvān pumānśh charati niḥspṛihaḥ
nirmamo nirahankāraḥ sa śhāntim adhigachchhati

अर्थ: जो मनुष्य सारी कामनाएँ छोड़कर, लालसा के बिना, "मेरा" और "मैं" के भाव से मुक्त होकर रहता है, वह शांति पाता है।

English: The person who gives up all desires and moves about free from longing, without the sense of "mine" and without ego, attains peace.

2.72

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।
स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति।।2.72।।

eṣhā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṁ prāpya vimuhyati
sthitvāsyām anta-kāle ’pi brahma-nirvāṇam ṛichchhati

अर्थ: हे पार्थ, यही ब्राह्मी स्थिति (ब्रह्म में टिकी अवस्था) है। इसे पाकर मनुष्य फिर मोह में नहीं पड़ता। अंत समय में भी इसमें टिका रहकर वह ब्रह्म-निर्वाण (ब्रह्म में मुक्ति) पा लेता है।

English: This is the state of Brahman, O Partha. Having reached it, one is no longer deluded. Remaining in it even at the hour of death, one attains liberation in Brahman.

दूसरे अध्याय

13456789101112131415161718

गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।

📖 अपने मन की बात लिखें, गीता से उत्तर पाएँ