The Mystic PrragatiThe Mystic Prragati

अध्याय 18: मोक्षसंन्यासयोग

अध्याय 18, मोक्षसंन्यासयोग: 78 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।

18.1

अर्जुन उवाच
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन।।18.1।।

arjuna uvācha
sannyāsasya mahā-bāho tattvam ichchhāmi veditum
tyāgasya cha hṛiṣhīkeśha pṛithak keśhi-niṣhūdana

अर्थ: अर्जुन बोले: हे महाबाहु, हे हृषीकेश, हे केशी दैत्य को मारने वाले, मैं संन्यास और त्याग, दोनों का सच्चा स्वरूप अलग-अलग जानना चाहता हूँ।

English: Arjuna said: O mighty-armed one, I wish to know the true nature of renunciation (sannyasa), O Hrishikesha, and of relinquishment (tyaga), each separately, O slayer of Keshi.

18.2

श्री भगवानुवाच
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः।।18.2।।

śhrī-bhagavān uvācha
kāmyānāṁ karmaṇāṁ nyāsaṁ sannyāsaṁ kavayo viduḥ
sarva-karma-phala-tyāgaṁ prāhus tyāgaṁ vichakṣhaṇāḥ

अर्थ: श्रीभगवान बोले: ज्ञानी लोग कामना से किए जाने वाले कर्मों को छोड़ने को संन्यास मानते हैं, और समझदार लोग सारे कर्मों के फल को छोड़ने को त्याग कहते हैं।

English: The Blessed Lord said: The wise understand renunciation as giving up actions done from desire. The learned call the giving up of the results of all actions relinquishment.

18.3

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे।।18.3।।

tyājyaṁ doṣha-vad ity eke karma prāhur manīṣhiṇaḥ
yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyam iti chāpare

अर्थ: कुछ विद्वान कहते हैं कि कर्म को बुराई मानकर छोड़ देना चाहिए; और कुछ कहते हैं कि यज्ञ, दान और तप के कर्म नहीं छोड़ने चाहिए।

English: Some thinkers say that action should be given up as an evil; others say that acts of sacrifice, giving and austerity should not be given up.

18.4

निश्चयं श्रृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः।।18.4।।

niśhchayaṁ śhṛiṇu me tatra tyāge bharata-sattama
tyāgo hi puruṣha-vyāghra tri-vidhaḥ samprakīrtitaḥ

अर्थ: हे भरतश्रेष्ठ, त्याग के बारे में मेरा निर्णय सुनो। हे पुरुषों में बाघ जैसे वीर, त्याग तीन तरह का बताया गया है।

English: Hear My conclusion about relinquishment, O best of the Bharatas. Relinquishment, O tiger among men, is declared to be of three kinds.

18.5

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्।।18.5।।

yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyaṁ kāryam eva tat
yajño dānaṁ tapaśh chaiva pāvanāni manīṣhiṇām

अर्थ: यज्ञ, दान और तप के कर्म छोड़ने नहीं चाहिए, बल्कि करने चाहिए। यज्ञ, दान और तप समझदार लोगों को पवित्र करते हैं।

English: Acts of sacrifice, giving and austerity should not be given up; they should be performed. Sacrifice, giving and austerity purify the wise.

18.6

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्।।18.6।।

etāny api tu karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā phalāni cha
kartavyānīti me pārtha niśhchitaṁ matam uttamam

अर्थ: पर हे पार्थ, ये कर्म भी आसक्ति और फल को छोड़कर करने चाहिए। यह मेरा पक्का और अंतिम मत है।

English: But even these actions should be done giving up attachment and results. This, O Partha, is My definite and final view.

18.7

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः।।18.7।।

niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate
mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ

अर्थ: तय किए गए कर्तव्य का त्याग करना ठीक नहीं है। मोह के कारण उसे छोड़ देना तामसी त्याग कहा गया है।

English: Renouncing a prescribed duty is not right. Giving it up out of delusion is declared to be tamasic.

18.8

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्।।18.8।।

duḥkham ity eva yat karma kāya-kleśha-bhayāt tyajet
sa kṛitvā rājasaṁ tyāgaṁ naiva tyāga-phalaṁ labhet

अर्थ: जो काम को दुख देने वाला मानकर, या शरीर के कष्ट के डर से छोड़ देता है, वह राजसी त्याग करता है और उसे त्याग का फल नहीं मिलता।

English: One who gives up an action because it is painful, or out of fear of bodily trouble, performs a rajasic relinquishment and does not gain its fruit.

18.9

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः।।18.9।।

kāryam ity eva yat karma niyataṁ kriyate ‘rjuna
saṅgaṁ tyaktvā phalaṁ chaiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ

अर्थ: हे अर्जुन, जब तय किया गया कर्म यह मानकर किया जाता है कि यह करना ही चाहिए, और आसक्ति और फल को छोड़कर किया जाता है, तो वह त्याग सात्त्विक माना गया है।

English: When a prescribed action is done because it ought to be done, O Arjuna, giving up attachment and the result, that relinquishment is regarded as sattvic.

18.10

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः।।18.10।।

na dveṣhṭy akuśhalaṁ karma kuśhale nānuṣhajjate
tyāgī sattva-samāviṣhṭo medhāvī chhinna-sanśhayaḥ

अर्थ: सत्त्वगुण से भरा, बिना शक वाला, समझदार त्यागी न बुरे लगने वाले काम से नफ़रत करता है, न अच्छे लगने वाले काम से चिपकता है।

English: The wise relinquisher, filled with sattva, free from doubt, neither dislikes unpleasant work nor is attached to pleasant work.

18.11

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते।।18.11।।

na hi deha-bhṛitā śhakyaṁ tyaktuṁ karmāṇy aśheṣhataḥ
yas tu karma-phala-tyāgī sa tyāgīty abhidhīyate

अर्थ: शरीरधारी के लिए कर्मों को पूरी तरह छोड़ देना संभव नहीं है; इसलिए जो कर्मों के फल को छोड़ता है, वही सच्चा त्यागी कहलाता है।

English: It is not possible for an embodied being to give up actions entirely; but one who gives up the results of action is called a true relinquisher.

18.12

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्।।18.12।।

aniṣhṭam iṣhṭaṁ miśhraṁ cha tri-vidhaṁ karmaṇaḥ phalam
bhavaty atyāgināṁ pretya na tu sannyāsināṁ kvachit

अर्थ: अनचाहा, मनचाहा और मिला-जुला, कर्म का यह तीन तरह का फल त्याग न करने वालों को मरने के बाद मिलता है; पर संन्यासियों को कभी नहीं।

English: The threefold result of action, unwanted, wanted and mixed, comes after death to those who have not relinquished; but never to those who have renounced.

18.13

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।
सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्।।18.13।।

pañchaitāni mahā-bāho kāraṇāni nibodha me
sānkhye kṛitānte proktāni siddhaye sarva-karmaṇām

अर्थ: हे महाबाहु, सारे कर्मों के पूरा होने के ये पाँच कारण, जो सांख्य शास्त्र में बताए गए हैं, मुझसे जानो।

English: Learn from Me, O mighty-armed one, these five causes for the accomplishment of all actions, as declared in the Sankhya teaching.

18.14

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्।।18.14।।

adhiṣhṭhānaṁ tathā kartā karaṇaṁ cha pṛithag-vidham
vividhāśh cha pṛithak cheṣhṭā daivaṁ chaivātra pañchamam

अर्थ: शरीर, करने वाला, तरह-तरह के साधन (इंद्रियाँ), अलग-अलग तरह की क्रियाएँ, और पाँचवाँ दैव (भाग्य या ईश्वरीय विधान)।

English: The body, the doer, the various instruments, the many different functions, and fifth, divine providence.

18.15

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः।।18.15।।

śharīra-vāṅ-manobhir yat karma prārabhate naraḥ
nyāyyaṁ vā viparītaṁ vā pañchaite tasya hetavaḥ

अर्थ: मनुष्य शरीर, वाणी या मन से जो भी कर्म करता है, सही हो या गलत, उसके ये पाँच कारण हैं।

English: Whatever action a person undertakes with body, speech or mind, right or wrong, these five are its causes.

18.16

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः।।18.16।।

tatraivaṁ sati kartāram ātmānaṁ kevalaṁ tu yaḥ
paśhyaty akṛita-buddhitvān na sa paśhyati durmatiḥ

अर्थ: ऐसा होने पर भी जो अधूरी समझ के कारण केवल आत्मा को करने वाला मानता है, वह उलटी बुद्धि वाला सच नहीं देखता।

English: This being so, one who, through an untrained understanding, sees the Self alone as the doer, does not see, being of perverse mind.

18.17

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते।।18.17।।

yasya nāhankṛito bhāvo buddhir yasya na lipyate
hatvā ‘pi sa imāl lokān na hanti na nibadhyate

अर्थ: जिसमें "मैं करता हूँ" का भाव नहीं है और जिसकी बुद्धि लिप्त नहीं होती, वह इन लोगों को मारकर भी न मारता है, न बँधता है।

English: One who is free from the sense of "I", whose understanding is not tainted, does not kill even if they kill these people, and is not bound.

18.18

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना।
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः।।18.18।।

jñānaṁ jñeyaṁ parijñātā tri-vidhā karma-chodanā
karaṇaṁ karma karteti tri-vidhaḥ karma-saṅgrahaḥ

अर्थ: ज्ञान, जानने की चीज़ और जानने वाला, ये तीन कर्म की प्रेरणा हैं; और साधन, क्रिया और करने वाला, ये तीन कर्म का आधार हैं।

English: Knowledge, the object of knowledge and the knower form the threefold impulse to action; the instrument, the action and the doer form the threefold basis of action.

18.19

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः।
प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि।।18.19।।

jñānaṁ karma cha kartā cha tridhaiva guṇa-bhedataḥ
prochyate guṇa-saṅkhyāne yathāvach chhṛiṇu tāny api

अर्थ: गुणों के शास्त्र (सांख्य) में ज्ञान, कर्म और करने वाले को गुणों के भेद से तीन-तीन तरह का बताया गया है। उन्हें जैसे हैं वैसे सुनो।

English: Knowledge, action and the doer are declared in the science of the gunas to be of three kinds, according to the distinction of the gunas. Hear about them as they are.

18.20

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्।।18.20।।

sarva-bhūteṣhu yenaikaṁ bhāvam avyayam īkṣhate
avibhaktaṁ vibhakteṣhu taj jñānaṁ viddhi sāttvikam

अर्थ: जिस ज्ञान से मनुष्य सब प्राणियों में एक ही अविनाशी तत्त्व देखता है, और बँटे हुओं में भी उसे बिना बँटा देखता है, उस ज्ञान को सात्त्विक जानो।

English: The knowledge by which one sees one imperishable reality in all beings, undivided in the divided, know that knowledge to be sattvic.

18.21

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्।।18.21।।

pṛithaktvena tu yaj jñānaṁ nānā-bhāvān pṛithag-vidhān
vetti sarveṣhu bhūteṣhu taj jñānaṁ viddhi rājasam

अर्थ: जिस ज्ञान से मनुष्य सब प्राणियों में अलग-अलग तरह के, एक-दूसरे से अलग भाव देखता है, उस ज्ञान को राजसी जानो।

English: The knowledge which sees in all beings various entities of different kinds, as separate from one another, know that knowledge to be rajasic.

18.22

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम्।
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्।।18.22।।

yat tu kṛitsna-vad ekasmin kārye saktam ahaitukam
atattvārtha-vad alpaṁ cha tat tāmasam udāhṛitam

अर्थ: और जो ज्ञान किसी एक ही काम (या चीज़) को पूरा सच मानकर उसमें चिपका रहता है, बिना तर्क के, सच को समझे बिना, और संकुचित होता है, उसे तामसी कहा गया है।

English: And that knowledge which clings to one single effect as if it were the whole, without reason, without grasping the truth, and narrow, is declared to be tamasic.

18.23

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते।।18.23।।

niyataṁ saṅga-rahitam arāga-dveṣhataḥ kṛitam
aphala-prepsunā karma yat tat sāttvikam uchyate

अर्थ: जो कर्म शास्त्र द्वारा तय है, आसक्ति के बिना, राग-द्वेष के बिना, फल न चाहने वाले के द्वारा किया जाता है, उसे सात्त्विक कहते हैं।

English: An action that is prescribed, done without attachment, without attraction or aversion, by one who seeks no reward, is called sattvic.

18.24

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्।।18.24।।

yat tu kāmepsunā karma sāhankāreṇa vā punaḥ
kriyate bahulāyāsaṁ tad rājasam udāhṛitam

अर्थ: पर जो कर्म कामनाएँ चाहने वाले के द्वारा, या अहंकार के साथ, बहुत खींचतान करके किया जाता है, उसे राजसी कहते हैं।

English: But an action done with great strain by one who longs for desires, or with ego, is called rajasic.

18.25

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्।
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते।।18.25।।

anubandhaṁ kṣhayaṁ hinsām anapekṣhya cha pauruṣham
mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam uchyate

अर्थ: जो कर्म परिणाम, नुकसान, दूसरों को चोट और अपनी सामर्थ्य को सोचे बिना, मोह में शुरू किया जाता है, उसे तामसी कहते हैं।

English: An action undertaken out of delusion, without regard for consequences, loss, harm to others or one's own ability, is called tamasic.

18.26

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते।।18.26।।

mukta-saṅgo ‘nahaṁ-vādī dhṛity-utsāha-samanvitaḥ
siddhy-asiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika uchyate

अर्थ: जो करने वाला आसक्ति से मुक्त है, डींग नहीं मारता, धीरज और उत्साह से भरा है, और सफलता-असफलता से बदलता नहीं, उसे सात्त्विक कहते हैं।

English: A doer who is free from attachment, not boastful, full of steadiness and enthusiasm, and unaffected by success or failure, is called sattvic.

18.27

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः।
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः।।18.27।।

rāgī karma-phala-prepsur lubdho hinsātmako ‘śhuchiḥ
harṣha-śhokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ

अर्थ: जो करने वाला आसक्ति से भरा है, कर्म के फल का भूखा है, लालची है, दूसरों को चोट पहुँचाने वाला है, अपवित्र है, और खुशी-गम में बह जाता है, उसे राजसी कहा गया है।

English: A doer who is passionate, eager for the results of action, greedy, harmful, impure, and swayed by joy and sorrow, is declared to be rajasic.

18.28

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते।।18.28।।

ayuktaḥ prākṛitaḥ stabdhaḥ śhaṭho naiṣhkṛitiko ‘lasaḥ
viṣhādī dīrgha-sūtrī cha kartā tāmasa uchyate

अर्थ: जो करने वाला अनुशासन रहित, असभ्य, ज़िद्दी, धोखेबाज़, दूसरों का नुकसान करने वाला, आलसी, उदास रहने वाला और काम टालने वाला है, उसे तामसी कहते हैं।

English: A doer who is undisciplined, vulgar, stubborn, deceitful, malicious, lazy, despondent and procrastinating is called tamasic.

18.29

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं श्रृणु।
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय।।18.29।।

buddher bhedaṁ dhṛiteśh chaiva guṇatas tri-vidhaṁ śhṛiṇu
prochyamānam aśheṣheṇa pṛithaktvena dhanañjaya

अर्थ: हे धनंजय, अब गुणों के अनुसार बुद्धि और धृति (धीरज) के तीन-तीन भेद पूरे और अलग-अलग सुनो।

English: Hear now, O Dhananjaya, the threefold distinction of intellect and of steadiness according to the gunas, explained fully and separately.

18.30

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.30।।

pravṛittiṁ cha nivṛittiṁ cha kāryākārye bhayābhaye
bandhaṁ mokṣhaṁ cha yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī

अर्थ: हे पार्थ, जो बुद्धि प्रवृत्ति (कर्म का मार्ग) और निवृत्ति (त्याग का मार्ग), करने और न करने योग्य, डरने और न डरने योग्य, और बंधन और मुक्ति को जानती है, वह सात्त्विक है।

English: The intellect that knows the path of action and the path of renunciation, what ought to be done and what ought not, what is to be feared and what is not, what binds and what frees, that intellect, O Partha, is sattvic.

18.31

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी।।18.31।।

yayā dharmam adharmaṁ cha kāryaṁ chākāryam eva cha
ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī

अर्थ: हे पार्थ, जिस बुद्धि से मनुष्य धर्म और अधर्म को, और करने और न करने योग्य को ठीक से नहीं समझ पाता, वह बुद्धि राजसी है।

English: The intellect by which one wrongly understands dharma and adharma, what ought to be done and what ought not, that intellect, O Partha, is rajasic.

18.32

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी।।18.32।।

adharmaṁ dharmam iti yā manyate tamasāvṛitā
sarvārthān viparītānśh cha buddhiḥ sā pārtha tāmasī

अर्थ: हे पार्थ, जो बुद्धि अँधेरे से ढकी रहकर अधर्म को धर्म मान लेती है और हर बात को उलटा देखती है, वह तामसी है।

English: The intellect which, wrapped in darkness, takes adharma to be dharma and sees all things in reverse, that intellect, O Partha, is tamasic.

18.33

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी।।18.33।।

dhṛityā yayā dhārayate manaḥ-prāṇendriya-kriyāḥ
yogenāvyabhichāriṇyā dhṛitiḥ sā pārtha sāttvikī

अर्थ: हे पार्थ, जिस अटल धीरज से मनुष्य योग के द्वारा मन, प्राण और इंद्रियों के कामों को थामे रखता है, वह धीरज सात्त्विक है।

English: The unwavering steadiness by which, through yoga, one controls the workings of the mind, the life-breath and the senses, that steadiness, O Partha, is sattvic.

18.34

यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन।
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी।।18.34।।

yayā tu dharma-kāmārthān dhṛityā dhārayate ‘rjuna
prasaṅgena phalākāṅkṣhī dhṛitiḥ sā pārtha rājasī

अर्थ: पर हे पार्थ, जिस धीरज से मनुष्य आसक्ति के साथ फल चाहते हुए धर्म, अर्थ (धन) और काम (भोग) को पकड़े रहता है, वह धीरज राजसी है।

English: But the steadiness by which one holds to dharma, pleasure and wealth, desiring their results out of attachment, that steadiness, O Partha, is rajasic.

18.35

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च।
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी।।18.35।।

yayā svapnaṁ bhayaṁ śhokaṁ viṣhādaṁ madam eva cha
na vimuñchati durmedhā dhṛitiḥ sā pārtha tāmasī

अर्थ: हे पार्थ, जिस धीरज से मूर्ख मनुष्य नींद, डर, शोक, उदासी और घमंड को नहीं छोड़ता, वह धीरज तामसी है।

English: The steadiness by which a foolish person does not let go of sleep, fear, grief, despondency and arrogance, that steadiness, O Partha, is tamasic.

18.36

सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति।।18.36।।

sukhaṁ tv idānīṁ tri-vidhaṁ śhṛiṇu me bharatarṣhabha
abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṁ cha nigachchhati
yat tad agre viṣham iva pariṇāme ‘mṛitopamam
tat sukhaṁ sāttvikaṁ proktam ātma-buddhi-prasāda-jam

अर्थ: हे भरतश्रेष्ठ, अब मुझसे तीन तरह के सुख के बारे में सुनो। जिस सुख में मनुष्य अभ्यास से रमता है और जिसमें उसके दुखों का अंत हो जाता है,

English: Now hear from Me, O best of the Bharatas, of the three kinds of happiness. The happiness in which one delights through practice, and in which one comes to the end of sorrow,

18.37

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्।।18.37।।

yat tad agre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam tat sukhaṁ sāttvikaṁ proktam ātma-buddhi-prasāda-jam

अर्थ: जो शुरू में ज़हर जैसा लगता है, पर अंत में अमृत जैसा होता है, और जो आत्मा में टिकी बुद्धि की निर्मलता से पैदा होता है, वह सुख सात्त्विक कहलाता है।

English: which is like poison at first but like nectar in the end, born of the clarity of one's own mind in the Self, that happiness is called sattvic.

18.38

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम्।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्।।18.38।।

viṣhayendriya-sanyogād yat tad agre ’mṛitopamam
pariṇāme viṣham iva tat sukhaṁ rājasaṁ smṛitam

अर्थ: जो सुख इंद्रियों और विषयों के मेल से होता है, शुरू में अमृत जैसा और अंत में ज़हर जैसा, उसे राजसी कहा गया है।

English: The happiness that arises from the contact of the senses with their objects, which is like nectar at first but like poison in the end, is called rajasic.

18.39

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्।।18.39।।

yad agre chānubandhe cha sukhaṁ mohanam ātmanaḥ
nidrālasya-pramādotthaṁ tat tāmasam udāhṛitam

अर्थ: जो सुख शुरू में भी और अंत में भी मन को मोह में डालता है, और नींद, आलस और लापरवाही से पैदा होता है, उसे तामसी कहा गया है।

English: The happiness that deludes the self both at the beginning and in the end, arising from sleep, laziness and carelessness, is called tamasic.

18.40

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः।।18.40।।

na tad asti pṛithivyāṁ vā divi deveṣhu vā punaḥ
sattvaṁ prakṛiti-jair muktaṁ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ

अर्थ: धरती पर, या स्वर्ग में देवताओं के बीच भी, ऐसा कोई प्राणी नहीं जो प्रकृति से पैदा हुए इन तीन गुणों से मुक्त हो।

English: There is no being on earth, or in heaven among the gods, that is free from these three gunas born of nature.

18.41

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः।।18.41।।

brāhmaṇa-kṣhatriya-viśhāṁ śhūdrāṇāṁ cha parantapa
karmāṇi pravibhaktāni svabhāva-prabhavair guṇaiḥ

अर्थ: हे परंतप, ब्राह्मणों, क्षत्रियों, वैश्यों और शूद्रों के कर्म उनके स्वभाव से पैदा हुए गुणों के अनुसार बाँटे गए हैं।

English: The duties of brahmins, kshatriyas, vaishyas and shudras, O scorcher of foes, are divided according to the qualities born of their own nature.

18.42

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्।।18.42।।

śhamo damas tapaḥ śhauchaṁ kṣhāntir ārjavam eva cha
jñānaṁ vijñānam āstikyaṁ brahma-karma svabhāva-jam

अर्थ: मन की शांति, इंद्रियों का संयम, तप, पवित्रता, क्षमा, सरलता, ज्ञान, अनुभव और ईश्वर में आस्था, ये ब्राह्मण के स्वभाव से पैदा हुए कर्म हैं।

English: Calm, self-control, austerity, purity, forgiveness, uprightness, knowledge, realisation and faith in God are the duties of brahmins, born of their nature.

18.43

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम्।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्।।18.43।।

śhauryaṁ tejo dhṛitir dākṣhyaṁ yuddhe chāpy apalāyanam
dānam īśhvara-bhāvaśh cha kṣhātraṁ karma svabhāva-jam

अर्थ: शूरता, तेज, धीरज, कुशलता, युद्ध से न भागना, दान और नेतृत्व, ये क्षत्रिय के स्वभाव से पैदा हुए कर्म हैं।

English: Heroism, vigour, steadiness, skill, not fleeing in battle, generosity and leadership are the duties of kshatriyas, born of their nature.

18.44

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम्।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्।।18.44।।

kṛiṣhi-gau-rakṣhya-vāṇijyaṁ vaiśhya-karma svabhāva-jam
paricharyātmakaṁ karma śhūdrasyāpi svabhāva-jam

अर्थ: खेती, गाय-पालन और व्यापार, ये वैश्य के स्वभाव से पैदा हुए कर्म हैं; और सेवा रूपी काम शूद्र के स्वभाव से पैदा हुआ कर्म है।

English: Farming, tending cattle and trade are the duties of vaishyas, born of their nature; and work in the form of service is the duty of shudras, born of their nature.

18.45

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु।।18.45।।

sve sve karmaṇy abhirataḥ sansiddhiṁ labhate naraḥ
sva-karma-nirataḥ siddhiṁ yathā vindati tach chhṛiṇu

अर्थ: अपने-अपने कर्म में लगा हुआ मनुष्य सिद्धि पाता है। अपने कर्म में लगा मनुष्य सिद्धि कैसे पाता है, वह सुनो।

English: Each person, devoted to their own duty, attains perfection. Hear how one who is devoted to their own duty finds perfection.

18.46

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम्।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः।।18.46।।

yataḥ pravṛittir bhūtānāṁ yena sarvam idaṁ tatam
sva-karmaṇā tam abhyarchya siddhiṁ vindati mānavaḥ

अर्थ: जिससे सब प्राणी पैदा होते हैं और जिससे यह सब व्याप्त है, उस परमात्मा को अपने कर्म से पूजकर मनुष्य सिद्धि पाता है।

English: By worshipping through one's own work Him from whom all beings arise and by whom all this is pervaded, a person attains perfection.

18.47 · अर्थ और व्याख्या

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात्।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।।18.47।।

śhreyān swa-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt sv-anuṣhṭhitāt
svabhāva-niyataṁ karma kurvan nāpnoti kilbiṣham

अर्थ: दूसरे का धर्म अच्छी तरह निभाने से अपना धर्म कम गुणों वाला होकर भी बेहतर है। अपने स्वभाव से तय हुआ कर्म करने वाला पाप का भागी नहीं होता।

English: Better is one's own dharma, though imperfect, than the dharma of another well performed. One who does the duty given by one's own nature incurs no sin.

18.48

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः।।18.48।।

saha-jaṁ karma kaunteya sa-doṣham api na tyajet
sarvārambhā hi doṣheṇa dhūmenāgnir ivāvṛitāḥ

अर्थ: हे कुंती-पुत्र, अपने स्वभाव के अनुसार मिले कर्म को, उसमें दोष होने पर भी, नहीं छोड़ना चाहिए; क्योंकि जैसे आग धुएँ से ढकी रहती है, वैसे ही सारे काम किसी न किसी दोष से ढके रहते हैं।

English: One should not give up the work suited to one's nature, O son of Kunti, even if it has faults; for all undertakings are clouded by faults, as fire is by smoke.

18.49

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति।।18.49।।

asakta-buddhiḥ sarvatra jitātmā vigata-spṛihaḥ
naiṣhkarmya-siddhiṁ paramāṁ sannyāsenādhigachchhati

अर्थ: जिसकी बुद्धि हर जगह आसक्ति से मुक्त है, जिसने अपने मन को जीत लिया है और जिसकी लालसा मिट गई है, वह संन्यास के द्वारा कर्म-बंधन से मुक्ति की परम सिद्धि पाता है।

English: One whose intellect is unattached everywhere, who has mastered the self and is free from longing, attains through renunciation the supreme perfection of freedom from action.

18.50

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे।
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा।।18.50।।

siddhiṁ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me
samāsenaiva kaunteya niṣhṭhā jñānasya yā parā

अर्थ: हे कुंती-पुत्र, सिद्धि पाया हुआ मनुष्य ज्ञान की सबसे ऊँची अवस्था, ब्रह्म को कैसे पाता है, यह मुझसे संक्षेप में जानो।

English: Learn from Me in brief, O son of Kunti, how one who has attained perfection reaches Brahman, the highest state of knowledge.

18.51

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च।
शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च।।18.51।।

buddhyā viśhuddhayā yukto dhṛityātmānaṁ niyamya cha
śhabdādīn viṣhayāns tyaktvā rāga-dveṣhau vyudasya cha

अर्थ: निर्मल बुद्धि से जुड़कर, धीरज से मन को वश में करके, शब्द आदि विषयों को छोड़कर, और राग-द्वेष को दूर रखकर,

English: Endowed with a pure intellect, controlling the self with firmness, turning away from sound and the other sense objects, and setting aside attraction and aversion,

18.52

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः।।18.52।।

vivikta-sevī laghv-āśhī yata-vāk-kāya-mānasaḥ
dhyāna-yoga-paro nityaṁ vairāgyaṁ samupāśhritaḥ

अर्थ: एकांत में रहकर, थोड़ा खाकर, वाणी, शरीर और मन को वश में रखकर, सदा ध्यान और योग में लगे रहकर, वैराग्य का सहारा लेकर,

English: living in solitude, eating lightly, with speech, body and mind controlled, always devoted to meditation and yoga, taking refuge in detachment,

18.53

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते।।18.53।।

ahankāraṁ balaṁ darpaṁ kāmaṁ krodhaṁ parigraham
vimuchya nirmamaḥ śhānto brahma-bhūyāya kalpate

अर्थ: अहंकार, ज़ोर-ज़बरदस्ती, घमंड, कामना, गुस्सा और संग्रह को छोड़कर, "मेरा"-पन से मुक्त और शांत मनुष्य ब्रह्म से एक होने योग्य बन जाता है।

English: giving up ego, force, arrogance, desire, anger and possessions, free from the sense of "mine" and at peace, one becomes fit to become one with Brahman.

18.54

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्।।18.54।।

brahma-bhūtaḥ prasannātmā na śhochati na kāṅkṣhati
samaḥ sarveṣhu bhūteṣhu mad-bhaktiṁ labhate parām

अर्थ: ब्रह्म से एक होकर, प्रसन्न मन वाला मनुष्य न शोक करता है, न कुछ चाहता है। सब प्राणियों में समान भाव रखकर वह मेरी परम भक्ति पाता है।

English: Having become one with Brahman, serene in the Self, one neither grieves nor desires. The same towards all beings, one attains supreme devotion to Me.

18.55

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्।।18.55।।

bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaśh chāsmi tattvataḥ
tato māṁ tattvato jñātvā viśhate tad-anantaram

अर्थ: भक्ति से वह मुझे सच में जानता है कि मैं क्या हूँ और कौन हूँ; फिर मुझे सच में जानकर वह तुरंत मुझमें प्रवेश कर जाता है।

English: Through devotion one comes to know Me in truth, what and who I am; then, having known Me in truth, one enters into Me.

18.56

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः।
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्।।18.56।।

sarva-karmāṇy api sadā kurvāṇo mad-vyapāśhrayaḥ
mat-prasādād avāpnoti śhāśhvataṁ padam avyayam

अर्थ: मेरी शरण में रहने वाला मनुष्य सदा सारे कर्म करते हुए भी मेरी कृपा से सनातन, अविनाशी पद पाता है।

English: Though always doing all actions, the one who takes refuge in Me attains by My grace the eternal, imperishable abode.

18.57

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव।।18.57।।

chetasā sarva-karmāṇi mayi sannyasya mat-paraḥ
buddhi-yogam upāśhritya mach-chittaḥ satataṁ bhava

अर्थ: मन से सारे कर्म मुझे अर्पित करके, मुझे ही सबसे बड़ा लक्ष्य मानकर, बुद्धियोग का सहारा लेकर, हमेशा मुझमें मन लगाए रहो।

English: Mentally offering all actions to Me, holding Me as the highest goal and resorting to the yoga of understanding, keep your mind always fixed on Me.

18.58 · अर्थ और व्याख्या

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि।।18.58।।

mach-chittaḥ sarva-durgāṇi mat-prasādāt tariṣhyasi
atha chet tvam ahankārān na śhroṣhyasi vinaṅkṣhyasi

अर्थ: मुझमें मन लगाकर तुम मेरी कृपा से सारी कठिनाइयों को पार कर जाओगे। पर अगर अहंकार के कारण तुम मेरी बात नहीं सुनोगे, तो नष्ट हो जाओगे।

English: With your mind fixed on Me, you will cross over all obstacles by My grace. But if, out of ego, you will not listen, you will perish.

18.59

यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति।।18.59।।

yad ahankāram āśhritya na yotsya iti manyase
mithyaiṣha vyavasāyas te prakṛitis tvāṁ niyokṣhyati

अर्थ: अगर अहंकार का सहारा लेकर तुम सोचते हो कि "मैं नहीं लड़ूँगा", तो तुम्हारा यह निश्चय बेकार है; तुम्हारा स्वभाव ही तुम्हें लड़ने में लगा देगा।

English: If, relying on ego, you think, "I will not fight," your resolve is in vain; your own nature will compel you.

18.60

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्।।18.60।।

swbhāva-jena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā
kartuṁ nechchhasi yan mohāt kariṣhyasy avaśho ’pi tat

अर्थ: हे कुंती-पुत्र, अपने स्वभाव से पैदा हुए कर्म से बँधे हुए तुम, जो काम मोह के कारण नहीं करना चाहते, उसे भी मजबूर होकर करोगे।

English: Bound by your own action born of your nature, O son of Kunti, what you do not wish to do out of delusion, you will do even against your will.

18.61 · अर्थ और व्याख्या

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया।।18.61।।

īśhvaraḥ sarva-bhūtānāṁ hṛid-deśhe ‘rjuna tiṣhṭhati
bhrāmayan sarva-bhūtāni yantrārūḍhāni māyayā

अर्थ: हे अर्जुन, ईश्वर सब प्राणियों के हृदय में रहता है, और अपनी माया से सब प्राणियों को ऐसे घुमाता है जैसे वे किसी यंत्र पर चढ़े हों।

English: The Lord dwells in the hearts of all beings, O Arjuna, causing all beings to revolve by His maya, as if mounted on a machine.

18.62

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत।
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्।।18.62।।

tam eva śharaṇaṁ gachchha sarva-bhāvena bhārata
tat-prasādāt parāṁ śhāntiṁ sthānaṁ prāpsyasi śhāśhvatam

अर्थ: हे भारत, पूरे मन से केवल उसी की शरण में जाओ। उसकी कृपा से तुम परम शांति और सनातन धाम पाओगे।

English: Take refuge in Him alone with your whole being, O Bharata. By His grace you will attain supreme peace and the eternal abode.

18.63

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु।।18.63।।

iti te jñānam ākhyātaṁ guhyād guhyataraṁ mayā
vimṛiśhyaitad aśheṣheṇa yathechchhasi tathā kuru

अर्थ: इस तरह मैंने तुम्हें यह ज्ञान बताया, जो सब रहस्यों से भी बड़ा रहस्य है। इस पर पूरी तरह विचार करो, फिर जैसा चाहो वैसा करो।

English: Thus I have declared to you this knowledge, more secret than all secrets. Reflect on it fully, and then do as you wish.

18.64

सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्।।18.64।।

sarva-guhyatamaṁ bhūyaḥ śhṛiṇu me paramaṁ vachaḥ
iṣhṭo ‘si me dṛiḍham iti tato vakṣhyāmi te hitam

अर्थ: मेरी परम बात फिर से सुनो, जो सबसे गुप्त है। तुम मुझे बहुत प्यारे हो, इसलिए मैं तुम्हारे भले की बात कहता हूँ।

English: Hear again My supreme word, the most secret of all. You are dearly loved by Me; therefore I shall tell you what is good for you.

18.65

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे।।18.65।।

man-manā bhava mad-bhakto mad-yājī māṁ namaskuru
mām evaiṣhyasi satyaṁ te pratijāne priyo ‘si me

अर्थ: मुझमें मन लगाओ, मेरे भक्त बनो, मेरी पूजा करो, मुझे प्रणाम करो। तुम मुझे ही पाओगे; मैं तुमसे सच्चा वचन देता हूँ, क्योंकि तुम मुझे प्यारे हो।

English: Fix your mind on Me, be devoted to Me, offer worship to Me, bow down to Me. You will come to Me; I promise you truly, for you are dear to Me.

18.66 · अर्थ और व्याख्या

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः।।18.66।।

sarva-dharmān parityajya mām ekaṁ śharaṇaṁ vraja
ahaṁ tvāṁ sarva-pāpebhyo mokṣhayiṣhyāmi mā śhuchaḥ

अर्थ: सारे धर्मों को छोड़कर केवल मेरी शरण में आ जाओ। मैं तुम्हें सारे पापों से छुड़ा दूँगा; शोक मत करो।

English: Giving up all dharmas, take refuge in Me alone. I shall free you from all sins; do not grieve.

18.67

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति।।18.67।।

idaṁ te nātapaskyāya nābhaktāya kadāchana
na chāśhuśhruṣhave vāchyaṁ na cha māṁ yo ‘bhyasūtayi

अर्थ: यह बात कभी भी ऐसे व्यक्ति को नहीं बतानी चाहिए जिसमें तप नहीं, भक्ति नहीं, जो सुनना नहीं चाहता, या जो मेरी निंदा करता है।

English: This should never be told to one who lacks austerity, who lacks devotion, who does not wish to listen, or who speaks ill of Me.

18.68

य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः।।18.68।।

ya idaṁ paramaṁ guhyaṁ mad-bhakteṣhv abhidhāsyati
bhaktiṁ mayi parāṁ kṛitvā mām evaiṣhyaty asanśhayaḥ

अर्थ: जो मेरी परम भक्ति करते हुए यह परम रहस्य मेरे भक्तों को बताएगा, वह बिना शक मुझे ही पाएगा।

English: One who teaches this supreme secret to My devotees, with the highest devotion to Me, will without doubt come to Me.

18.69

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि।।18.69।।

na cha tasmān manuṣhyeṣhu kaśhchin me priya-kṛittamaḥ
bhavitā na cha me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi

अर्थ: मनुष्यों में उससे बढ़कर मेरा प्यारा काम करने वाला कोई नहीं, और धरती पर उससे ज़्यादा प्यारा मुझे कोई और नहीं होगा।

English: No one among people does anything dearer to Me than that person, nor will anyone on earth be dearer to Me.

18.70

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः।।18.70।।

adhyeṣhyate cha ya imaṁ dharmyaṁ saṁvādam āvayoḥ
jñāna-yajñena tenāham iṣhṭaḥ syām iti me matiḥ

अर्थ: और जो हमारे इस पवित्र संवाद का अध्ययन करेगा, उसके द्वारा मैं ज्ञान-यज्ञ से पूजा गया हूँ, ऐसा मेरा मत है।

English: And one who studies this sacred dialogue of ours, I consider that I am worshipped by them through the sacrifice of knowledge.

18.71

श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्।।18.71।।

śhraddhāvān anasūyaśh cha śhṛiṇuyād api yo naraḥ
so ‘pi muktaḥ śhubhāl lokān prāpnuyāt puṇya-karmaṇām

अर्थ: और जो मनुष्य केवल श्रद्धा के साथ, बिना दोष निकाले इसे सुनेगा, वह भी मुक्त होकर पुण्य करने वालों के शुभ लोकों को पाएगा।

English: And even the person who only listens to it with faith and without finding fault, they too will be freed and reach the happy worlds of the righteous.

18.72

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।
कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय।।18.72।।

kachchid etach chhrutaṁ pārtha tvayaikāgreṇa chetasā
kachchid ajñāna-sammohaḥ pranaṣhṭas te dhanañjaya

अर्थ: हे पार्थ, क्या तुमने इसे एकाग्र मन से सुना? हे धनंजय, क्या अज्ञान से पैदा हुआ तुम्हारा मोह नष्ट हो गया?

English: Have you heard this with a one-pointed mind, O Partha? Has your delusion born of ignorance been destroyed, O Dhananjaya?

18.73

अर्जुन उवाच
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव।।18.73।।

arjuna uvācha
naṣhṭo mohaḥ smṛitir labdhā tvat-prasādān mayāchyuta
sthito ‘smi gata-sandehaḥ kariṣhye vachanaṁ tava

अर्थ: अर्जुन बोले: हे अच्युत, आपकी कृपा से मेरा मोह नष्ट हो गया है और मुझे अपनी सही याद (समझ) वापस मिल गई है। मैं स्थिर हूँ, मेरे शक मिट गए हैं। मैं आपकी बात मानूँगा।

English: Arjuna said: My delusion is destroyed, and I have regained my memory through your grace, O Achyuta. I stand firm, my doubts are gone. I will do as you say.

18.74

सञ्जय उवाच
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्।।18.74।।

sañjaya uvācha
ity ahaṁ vāsudevasya pārthasya cha mahātmanaḥ
saṁvādam imam aśhrauṣham adbhutaṁ roma-harṣhaṇam

अर्थ: संजय बोले: इस तरह मैंने वासुदेव और महात्मा पार्थ का यह अद्भुत संवाद सुना, जिससे रोंगटे खड़े हो जाते हैं।

English: Sanjaya said: Thus I heard this wonderful dialogue between Vasudeva and the great-souled Partha, which makes my hair stand on end.

18.75

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम्।।18.75।।

vyāsa-prasādāch chhrutavān etad guhyam ahaṁ param
yogaṁ yogeśhvarāt kṛiṣhṇāt sākṣhāt kathayataḥ svayam

अर्थ: व्यास जी की कृपा से मैंने यह परम गुप्त योग साक्षात योगेश्वर कृष्ण के मुख से सुना, जब वे खुद इसे कह रहे थे।

English: By the grace of Vyasa I heard this supreme secret yoga directly from Krishna, the Lord of yoga, Himself declaring it.

18.76

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः।।18.76।।

rājan sansmṛitya sansmṛitya saṁvādam imam adbhutam
keśhavārjunayoḥ puṇyaṁ hṛiṣhyāmi cha muhur muhuḥ

अर्थ: हे राजन, केशव और अर्जुन के इस अद्भुत और पवित्र संवाद को बार-बार याद करके मैं बार-बार आनंदित हो रहा हूँ।

English: O king, as I recall again and again this wonderful and sacred dialogue between Keshava and Arjuna, I rejoice again and again.

18.77

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।
विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः।।18.77।।

tach cha sansmṛitya saṁsmṛitya rūpam aty-adbhutaṁ hareḥ
vismayo me mahān rājan hṛiṣhyāmi cha punaḥ punaḥ

अर्थ: और हे राजन, हरि के उस अत्यंत अद्भुत रूप को बार-बार याद करके मुझे बहुत अचरज होता है, और मैं बार-बार आनंदित होता हूँ।

English: And as I recall again and again that most wonderful form of Hari, great is my amazement, O king, and I rejoice again and again.

18.78 · अर्थ और व्याख्या

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम।।18.78।।

yatra yogeśhvaraḥ kṛiṣhṇo yatra pārtho dhanur-dharaḥ
tatra śhrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama

अर्थ: जहाँ योगेश्वर कृष्ण हैं और जहाँ धनुर्धारी पार्थ हैं, वहीं लक्ष्मी (श्री), विजय, उन्नति और अटल नीति है। यह मेरा पक्का मत है।

English: Wherever there is Krishna, the Lord of yoga, and wherever there is Partha, the archer, there will surely be fortune, victory, prosperity and sound policy. That is my conviction.

दूसरे अध्याय

1234567891011121314151617

गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।

📖 अपने मन की बात लिखें, गीता से उत्तर पाएँ