अध्याय 13: क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग
अध्याय 13, क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग: 34 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।
13.1
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः।।13.1।।
śhrī-bhagavān uvācha
idaṁ śharīraṁ kaunteya kṣhetram ity abhidhīyate
etad yo vetti taṁ prāhuḥ kṣhetra-jña iti tad-vidaḥ
अर्थ: श्रीभगवान बोले: हे कुंती-पुत्र, यह शरीर क्षेत्र (खेत) कहलाता है। जो इसे जानता है, उसे सत्य जानने वाले क्षेत्रज्ञ (खेत को जानने वाला) कहते हैं।
English: The Blessed Lord said: This body, O son of Kunti, is called the field (kshetra). The one who knows it is called the knower of the field (kshetrajna) by those who know the truth.
13.2
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम।।13.2।।
kṣhetra-jñaṁ chāpi māṁ viddhi sarva-kṣhetreṣhu bhārata
kṣhetra-kṣhetrajñayor jñānaṁ yat taj jñānaṁ mataṁ mama
अर्थ: हे भारत, सब क्षेत्रों में क्षेत्रज्ञ भी मुझे ही जानो। क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ का ज्ञान ही मेरे मत में सच्चा ज्ञान है।
English: Know Me also to be the knower of the field in all fields, O Bharata. Knowledge of the field and of its knower is, in My view, true knowledge.
13.3
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत्।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु।।13.3।।
tat kṣhetraṁ yach cha yādṛik cha yad-vikāri yataśh cha yat
sa cha yo yat-prabhāvaśh cha tat samāsena me śhṛiṇu
अर्थ: वह क्षेत्र क्या है, कैसा है, उसमें कौन-से बदलाव होते हैं, वह किससे पैदा हुआ है; और वह क्षेत्रज्ञ कौन है और उसकी क्या शक्ति है, यह संक्षेप में मुझसे सुनो।
English: Hear from Me in brief what the field is, what its nature is, what its changes are, where it comes from, and who the knower is and what powers he has.
13.4
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक्।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः।।13.4।।
ṛiṣhibhir bahudhā gītaṁ chhandobhir vividhaiḥ pṛithak
brahma-sūtra-padaiśh chaiva hetumadbhir viniśhchitaiḥ
अर्थ: ऋषियों ने इसे अनेक तरह से, अलग-अलग छंदों में गाया है, और ब्रह्मसूत्र के तर्कपूर्ण और पक्के निर्णय वाले पदों में भी।
English: This has been sung by the sages in many ways, in various distinct hymns, and also in the well-reasoned and definitive verses of the Brahma Sutras.
13.5
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च।
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।।13.5।।
mahā-bhūtāny ahankāro buddhir avyaktam eva cha
indriyāṇi daśhaikaṁ cha pañcha chendriya-gocharāḥ
अर्थ: पाँच महाभूत, अहंकार, बुद्धि और अव्यक्त (मूल प्रकृति); दस इंद्रियाँ और एक मन, और इंद्रियों के पाँच विषय;
English: The great elements, ego, intellect and the unmanifest; the ten senses and the mind, and the five objects of the senses;
13.6
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतनाधृतिः।
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।।13.6।।
ichchhā dveṣhaḥ sukhaṁ duḥkhaṁ saṅghātaśh chetanā dhṛitiḥ
etat kṣhetraṁ samāsena sa-vikāram udāhṛitam
अर्थ: इच्छा, द्वेष, सुख, दुख, शरीर, चेतना और धीरज; यह संक्षेप में अपने बदलावों सहित क्षेत्र कहा गया है।
English: desire, aversion, pleasure, pain, the body, consciousness and steadiness: this, in brief, is the field together with its changes.
13.7
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्।
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः।।13.7।।
amānitvam adambhitvam ahinsā kṣhāntir ārjavam
āchāryopāsanaṁ śhauchaṁ sthairyam ātma-vinigrahaḥ
अर्थ: घमंड न होना, दिखावा न करना, अहिंसा, सहनशीलता, सरलता, गुरु की सेवा, पवित्रता, स्थिरता और मन का संयम;
English: Humility, freedom from pretence, non-violence, patience, uprightness, service to the teacher, purity, steadfastness and self-control;
13.8
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्।।13.8।।
indriyārtheṣhu vairāgyam anahankāra eva cha
janma-mṛityu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣhānudarśhanam
अर्थ: इंद्रियों के विषयों से वैराग्य, अहंकार न होना, और जन्म, मृत्यु, बुढ़ापे और रोग में दुख और दोष को बार-बार देखना;
English: detachment from the objects of the senses, absence of ego, and seeing the suffering and evil in birth, death, old age and illness;
13.9
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु।।13.9।।
asaktir anabhiṣhvaṅgaḥ putra-dāra-gṛihādiṣhu
nityaṁ cha sama-chittatvam iṣhṭāniṣhṭopapattiṣhu
अर्थ: आसक्ति न होना, बेटे, पत्नी, घर आदि से न चिपकना, और मनचाही और अनचाही बातों के होने पर सदा मन का एक-सा रहना;
English: non-attachment, not clinging to son, wife, home and the like, and constant even-mindedness in desired and undesired events;
13.10
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि।।13.10।।
mayi chānanya-yogena bhaktir avyabhichāriṇī
vivikta-deśha-sevitvam aratir jana-sansadi
अर्थ: अनन्य योग से मुझमें अटल भक्ति, एकांत जगह पसंद करना, और भीड़ में मन न लगना;
English: unwavering devotion to Me through undivided yoga, love of solitary places, and no taste for crowds;
13.11
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा।।13.11।।
adhyātma-jñāna-nityatvaṁ tattva-jñānārtha-darśhanam
etaj jñānam iti proktam ajñānaṁ yad ato ’nyathā
अर्थ: आत्मा के ज्ञान में हमेशा टिके रहना, और सच्चे ज्ञान के उद्देश्य (परमात्मा) को देखना; इसे ज्ञान कहा गया है, और जो इसके उलटा है, वह अज्ञान है।
English: constancy in knowledge of the Self, and insight into the purpose of true knowledge: this is declared to be knowledge, and what is contrary to it is ignorance.
13.12
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते।।13.12।।
jñeyaṁ yat tat pravakṣhyāmi yaj jñātvāmṛitam aśhnute
anādi mat-paraṁ brahma na sat tan nāsad uchyate
अर्थ: अब मैं वह बताता हूँ जो जानने योग्य है, जिसे जानकर मनुष्य अमरता पाता है: वह अनादि परम ब्रह्म, जिसे न सत् कहा जा सकता है, न असत्।
English: I shall describe that which is to be known, knowing which one attains immortality: the beginningless supreme Brahman, which is said to be neither being nor non-being.
13.13
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।13.13।।
sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tat sarvato ’kṣhi-śhiro-mukham
sarvataḥ śhrutimal loke sarvam āvṛitya tiṣhṭhati
अर्थ: उसके हाथ-पैर हर जगह हैं, आँखें, सिर और मुँह हर जगह हैं, कान हर जगह हैं। वह संसार में सबको घेरकर स्थित है।
English: With hands and feet everywhere, with eyes, heads and mouths everywhere, with ears everywhere, it dwells in the world, enveloping all.
13.14
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च।।13.14।।
sarvendriya-guṇābhāsaṁ sarvendriya-vivarjitam
asaktaṁ sarva-bhṛich chaiva nirguṇaṁ guṇa-bhoktṛi cha
अर्थ: सब इंद्रियों के कामों में उसकी झलक दिखती है, फिर भी वह सब इंद्रियों से रहित है। वह आसक्ति रहित होकर भी सबको थामे है, और गुणों से रहित होकर भी गुणों का अनुभव करता है।
English: It shines through the functions of all the senses, yet is free of all the senses; unattached, yet supporting all; free of the gunas, yet experiencing the gunas.
13.15
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्।।13.15।।
bahir antaśh cha bhūtānām acharaṁ charam eva cha
sūkṣhmatvāt tad avijñeyaṁ dūra-sthaṁ chāntike cha tat
अर्थ: वह सब प्राणियों के बाहर भी है और भीतर भी; चलने वाला भी है और न चलने वाला भी। सूक्ष्म होने के कारण वह जाना नहीं जा सकता। वह दूर भी है और पास भी।
English: It is outside and inside all beings, unmoving and moving. Because it is subtle, it cannot be known; it is far away and yet near.
13.16
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च।।13.16।।
avibhaktaṁ cha bhūteṣhu vibhaktam iva cha sthitam
bhūta-bhartṛi cha taj jñeyaṁ grasiṣhṇu prabhaviṣhṇu cha
अर्थ: वह बँटा हुआ न होकर भी प्राणियों में बँटा हुआ-सा दिखता है। उसे प्राणियों को पालने वाला, निगलने वाला और रचने वाला जानना चाहिए।
English: Undivided, it seems to be divided among beings. It is to be known as the sustainer of beings, their devourer and their creator.
13.17
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्।।13.17।।
jyotiṣhām api taj jyotis tamasaḥ param uchyate
jñānaṁ jñeyaṁ jñāna-gamyaṁ hṛidi sarvasya viṣhṭhitam
अर्थ: वह सब ज्योतियों की भी ज्योति है और अंधकार से परे कहा गया है। वह ज्ञान है, जानने योग्य है, ज्ञान से पाने योग्य है, और सबके हृदय में बैठा है।
English: The light of all lights, it is said to be beyond darkness. It is knowledge, what is to be known, and the goal of knowledge, seated in the hearts of all.
13.18
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते।।13.18।।
iti kṣhetraṁ tathā jñānaṁ jñeyaṁ choktaṁ samāsataḥ
mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate
अर्थ: इस तरह क्षेत्र, ज्ञान और जानने योग्य (परमात्मा) संक्षेप में बताए गए। इसे जानकर मेरा भक्त मेरे भाव को पाने योग्य बन जाता है।
English: Thus the field, knowledge and that which is to be known have been described in brief. Knowing this, My devotee becomes fit for My state.
13.19
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्।।13.19।।
prakṛitiṁ puruṣhaṁ chaiva viddhy anādī ubhāv api
vikārānśh cha guṇānśh chaiva viddhi prakṛiti-sambhavān
अर्थ: प्रकृति और पुरुष, दोनों को अनादि जानो; और यह भी जानो कि सारे बदलाव और गुण प्रकृति से पैदा होते हैं।
English: Know that both nature (prakriti) and spirit (purusha) are without beginning; and know that changes and the gunas are born of nature.
13.20
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते।।13.20।।
kārya-kāraṇa-kartṛitve hetuḥ prakṛitir uchyate
puruṣhaḥ sukha-duḥkhānāṁ bhoktṛitve hetur uchyate
अर्थ: शरीर और इंद्रियों के बनने में प्रकृति को कारण कहा गया है, और सुख-दुख के अनुभव में पुरुष (जीव) को कारण कहा गया है।
English: Nature is said to be the cause in the producing of body and senses; spirit is said to be the cause in the experiencing of pleasure and pain.
13.21
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु।।13.21।।
puruṣhaḥ prakṛiti-stho hi bhuṅkte prakṛiti-jān guṇān
kāraṇaṁ guṇa-saṅgo ’sya sad-asad-yoni-janmasu
अर्थ: प्रकृति में बैठा पुरुष प्रकृति से पैदा हुए गुणों को भोगता है। गुणों से उसकी आसक्ति ही अच्छी-बुरी योनियों में उसके जन्म का कारण है।
English: Spirit, seated in nature, experiences the gunas born of nature. Attachment to the gunas is the cause of its births in good and evil wombs.
13.22
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः।।13.22।।
upadraṣhṭānumantā cha bhartā bhoktā maheśhvaraḥ
paramātmeti chāpy ukto dehe ’smin puruṣhaḥ paraḥ
अर्थ: इस शरीर में परम पुरुष ही साक्षी, अनुमति देने वाला, पालने वाला, भोगने वाला, महेश्वर और परमात्मा कहलाता है।
English: The supreme Spirit in this body is called the witness, the one who approves, the sustainer, the experiencer, the great Lord, and also the supreme Self.
13.23
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैःसह।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते।।13.23।।
ya evaṁ vetti puruṣhaṁ prakṛitiṁ cha guṇaiḥ saha
sarvathā vartamāno ’pi na sa bhūyo ’bhijāyate
अर्थ: जो इस तरह पुरुष को और गुणों सहित प्रकृति को जानता है, वह किसी भी तरह रहते हुए फिर जन्म नहीं लेता।
English: One who knows spirit and nature together with the gunas in this way is not born again, whatever their present way of life may be.
13.24
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे।।13.24।।
dhyānenātmani paśhyanti kechid ātmānam ātmanā
anye sānkhyena yogena karma-yogena chāpare
अर्थ: कुछ लोग ध्यान से अपने भीतर, अपने आप से परमात्मा को देखते हैं; कुछ ज्ञानयोग से, और कुछ कर्मयोग से।
English: Some see the Self in the self by the self through meditation; others by the yoga of knowledge; and others by the yoga of action.
13.25
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते।
तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः।।13.25।।
anye tv evam ajānantaḥ śhrutvānyebhya upāsate
te ’pi chātitaranty eva mṛityuṁ śhruti-parāyaṇāḥ
अर्थ: और कुछ लोग इसे खुद नहीं जानते, पर दूसरों से सुनकर उपासना करते हैं। सुनी हुई बात पर चलने वाले वे भी मृत्यु को पार कर जाते हैं।
English: Others, not knowing this, worship after hearing of it from others; and they too, devoted to what they have heard, go beyond death.
13.26
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम्।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ।।13.26।।
yāvat sañjāyate kiñchit sattvaṁ sthāvara-jaṅgamam
kṣhetra-kṣhetrajña-sanyogāt tad viddhi bharatarṣhabha
अर्थ: हे भरतश्रेष्ठ, चलने वाला या न चलने वाला जो भी प्राणी पैदा होता है, उसे क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के मेल से पैदा हुआ जानो।
English: Whatever being is born, moving or unmoving, O best of the Bharatas, know that it arises from the union of the field and the knower of the field.
13.27
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति।।13.27।।
samaṁ sarveṣhu bhūteṣhu tiṣhṭhantaṁ parameśhvaram
vinaśhyatsv avinaśhyantaṁ yaḥ paśhyati sa paśhyati
अर्थ: जो नाशवान सब प्राणियों में एक-सा बसे अविनाशी परमेश्वर को देखता है, वही सच में देखता है।
English: One who sees the supreme Lord dwelling equally in all beings, the imperishable within the perishable, truly sees.
13.28
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम्।
न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्।।13.28।।
samaṁ paśhyan hi sarvatra samavasthitam īśhvaram
na hinasty ātmanātmānaṁ tato yāti parāṁ gatim
अर्थ: सब जगह एक-से मौजूद ईश्वर को देखते हुए वह अपने आप से अपने आत्मा को चोट नहीं पहुँचाता, और इसलिए परम गति पाता है।
English: Seeing the same Lord present everywhere, one does not harm the Self by the self, and so reaches the supreme goal.
13.29
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः।
यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति।।13.29।।
prakṛityaiva cha karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśhaḥ
yaḥ paśhyati tathātmānam akartāraṁ sa paśhyati
अर्थ: जो देखता है कि सारे कर्म प्रकृति ही करती है, और आत्मा करने वाला नहीं है, वही सच में देखता है।
English: One who sees that all actions are done by nature alone, and that the Self is not the doer, truly sees.
13.30
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा।।13.30।।
yadā bhūta-pṛithag-bhāvam eka-stham anupaśhyati
tata eva cha vistāraṁ brahma sampadyate tadā
अर्थ: जब मनुष्य प्राणियों के अलग-अलग भावों को एक परमात्मा में स्थित और उसी एक से फैला हुआ देखता है, तब वह ब्रह्म को पा लेता है।
English: When one sees the separate existence of beings as resting in the One, and spreading out from that One alone, then one becomes Brahman.
13.31
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते।।13.31।।
anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ
śharīra-stho ’pi kaunteya na karoti na lipyate
अर्थ: हे कुंती-पुत्र, अनादि और गुणों से परे होने के कारण यह अविनाशी परमात्मा शरीर में रहते हुए भी न कुछ करता है, न लिप्त होता है।
English: Being without beginning and free of the gunas, this supreme, imperishable Self, O son of Kunti, neither acts nor is tainted, though dwelling in the body.
13.32
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते।
सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते।।13.32।।
yathā sarva-gataṁ saukṣhmyād ākāśhaṁ nopalipyate
sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate
अर्थ: जैसे सब जगह फैला आकाश सूक्ष्म होने के कारण किसी चीज़ से लिप्त नहीं होता, वैसे ही शरीर में हर जगह मौजूद आत्मा लिप्त नहीं होता।
English: As all-pervading space, because of its subtlety, is not tainted, so the Self, present everywhere in the body, is not tainted.
13.33
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।13.33।।
yathā prakāśhayaty ekaḥ kṛitsnaṁ lokam imaṁ raviḥ
kṣhetraṁ kṣhetrī tathā kṛitsnaṁ prakāśhayati bhārata
अर्थ: हे भारत, जैसे एक ही सूरज इस पूरे संसार को रोशन करता है, वैसे ही क्षेत्र का स्वामी (क्षेत्री) पूरे क्षेत्र को रोशन करता है।
English: As the one sun lights up this whole world, so the Lord of the field lights up the whole field, O Bharata.
13.34
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्।।13.34।।
kṣhetra-kṣhetrajñayor evam antaraṁ jñāna-chakṣhuṣhā
bhūta-prakṛiti-mokṣhaṁ cha ye vidur yānti te param
अर्थ: जो ज्ञान की आँख से क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ के इस अंतर को, और प्राणियों के प्रकृति से छूटने के उपाय को देख लेते हैं, वे परम को पाते हैं।
English: Those who, with the eye of knowledge, see this difference between the field and the knower of the field, and the liberation of beings from nature, go to the Supreme.
दूसरे अध्याय
गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।
The Mystic Prragati