The Mystic PrragatiThe Mystic Prragati

अध्याय 12: भक्तियोग

अध्याय 12, भक्तियोग: 20 श्लोक: संस्कृत मूल, रोमन उच्चारण, हिंदी अर्थ और English meaning।

12.1

अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।
येचाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः।।12.1।।

arjuna uvācha
evaṁ satata-yuktā ye bhaktās tvāṁ paryupāsate
ye chāpy akṣharam avyaktaṁ teṣhāṁ ke yoga-vittamāḥ

अर्थ: अर्जुन बोले: जो भक्त इस तरह सदा आपसे जुड़े रहकर आपकी उपासना करते हैं, और जो अविनाशी, अव्यक्त (निराकार) की उपासना करते हैं, इनमें योग को सबसे अच्छी तरह जानने वाले कौन हैं?

English: Arjuna said: Of those devotees who, ever steadfast, worship you in this way, and those who worship the Imperishable, the Unmanifest, which are the best versed in yoga?

12.2

श्रीभगवानुवाच
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः।।12.2।।

śhrī-bhagavān uvācha
mayy āveśhya mano ye māṁ nitya-yuktā upāsate
śhraddhayā parayopetās te me yuktatamā matāḥ

अर्थ: श्रीभगवान बोले: जो मुझमें मन लगाकर, सदा मुझसे जुड़े रहकर, परम श्रद्धा के साथ मेरी उपासना करते हैं, उन्हें मैं सबसे श्रेष्ठ योगी मानता हूँ।

English: The Blessed Lord said: Those who fix their minds on Me and worship Me, ever steadfast and endowed with supreme faith, I consider to be the most perfect in yoga.

12.3

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्।।12.3।।

ye tv akṣharam anirdeśhyam avyaktaṁ paryupāsate
sarvatra-gam achintyañcha kūṭa-stham achalandhruvam
sanniyamyendriya-grāmaṁ sarvatra sama-buddhayaḥ
te prāpnuvanti mām eva sarva-bhūta-hite ratāḥ

अर्थ: पर जो अविनाशी, जिसका वर्णन न हो सके, अव्यक्त, सर्वव्यापी, सोच से परे, न बदलने वाले, अचल और नित्य ब्रह्म की उपासना करते हैं,

English: But those who worship the Imperishable, the indefinable, the unmanifest, all-pervading, beyond thought, unchanging, unmoving and eternal,

12.4

संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः।।12.4।।

sanniyamyendriya-grāmaṁ sarvatra sama-buddhayaḥ te prāpnuvanti mām eva sarva-bhūta-hite ratāḥ

अर्थ: सब इंद्रियों को वश में रखकर, हर जगह समान बुद्धि रखकर, और सब प्राणियों की भलाई में लगे रहकर, वे भी मुझे ही पाते हैं।

English: restraining all the senses, even-minded everywhere, and devoted to the welfare of all beings, they also reach Me.

12.5

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते।।12.5।।

kleśho ’dhikataras teṣhām avyaktāsakta-chetasām
avyaktā hi gatir duḥkhaṁ dehavadbhir avāpyate

अर्थ: पर जिनका मन अव्यक्त (निराकार) में लगा है, उनकी कठिनाई ज़्यादा है; क्योंकि शरीरधारियों के लिए अव्यक्त का लक्ष्य पाना कठिन है।

English: The difficulty is greater for those whose minds are set on the Unmanifest; for the goal of the unmanifest is hard for embodied beings to reach.

12.6

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते।।12.6।।

ye tu sarvāṇi karmāṇi mayi sannyasya mat-paraḥ
ananyenaiva yogena māṁ dhyāyanta upāsate

अर्थ: पर जो अपने सारे कर्म मुझे अर्पित करके, मुझे ही सबसे बड़ा लक्ष्य मानकर, अनन्य योग से मेरा ध्यान करते हुए मेरी उपासना करते हैं,

English: But those who offer all their actions to Me, hold Me as the highest goal, and worship Me, meditating on Me with undivided yoga,

12.7

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्।
भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्।।12.7।।

teṣhām ahaṁ samuddhartā mṛityu-saṁsāra-sāgarāt
bhavāmi na chirāt pārtha mayy āveśhita-chetasām

अर्थ: हे पार्थ, मुझमें मन लगाने वाले उन लोगों को मैं जल्दी ही मृत्यु वाले संसार-सागर से पार उतार देता हूँ।

English: for them, whose minds are set on Me, I soon become the deliverer from the ocean of mortal existence, O Partha.

12.8

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय।
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः।।12.8।।

mayy eva mana ādhatsva mayi buddhiṁ niveśhaya
nivasiṣhyasi mayy eva ata ūrdhvaṁ na sanśhayaḥ

अर्थ: अपना मन केवल मुझमें लगाओ, अपनी बुद्धि मुझमें टिकाओ। इसके बाद तुम मुझमें ही रहोगे, इसमें कोई शक नहीं।

English: Fix your mind on Me alone, let your intellect rest in Me; then you will live in Me hereafter. Of this there is no doubt.

12.9

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय।।12.9।।

atha chittaṁ samādhātuṁ na śhaknoṣhi mayi sthiram
abhyāsa-yogena tato mām ichchhāptuṁ dhanañjaya

अर्थ: हे धनंजय, अगर तुम मन को स्थिर रूप से मुझमें नहीं लगा सकते, तो अभ्यास रूपी योग से मुझे पाने की कोशिश करो।

English: If you cannot keep your mind steadily on Me, then seek to reach Me through the yoga of constant practice, O Dhananjaya.

12.10

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि।।12.10।।

abhyāse ’py asamartho ’si mat-karma-paramo bhava
mad-artham api karmāṇi kurvan siddhim avāpsyasi

अर्थ: अगर तुम अभ्यास भी नहीं कर सकते, तो मेरे लिए कर्म करने में लग जाओ। मेरे लिए कर्म करते हुए भी तुम सिद्धि पा लोगे।

English: If you are unable even to practise, then be devoted to doing work for My sake; even by doing actions for Me you will attain perfection.

12.11

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः।
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्।।12.11।।

athaitad apy aśhakto ’si kartuṁ mad-yogam āśhritaḥ
sarva-karma-phala-tyāgaṁ tataḥ kuru yatātmavān

अर्थ: अगर यह भी नहीं कर सकते, तो मेरी शरण लेकर, अपने मन को वश में करके, सारे कर्मों के फल का त्याग कर दो।

English: If you are unable to do even this, then, taking refuge in Me and controlling yourself, give up the results of all actions.

12.12

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्।।12.12।।

śhreyo hi jñānam abhyāsāj jñānād dhyānaṁ viśhiṣhyate
dhyānāt karma-phala-tyāgas tyāgāch chhāntir anantaram

अर्थ: अभ्यास से ज्ञान अच्छा है, ज्ञान से ध्यान अच्छा है, ध्यान से कर्मों के फल का त्याग अच्छा है; और त्याग से तुरंत शांति मिलती है।

English: Knowledge is better than practice; meditation is better than knowledge; giving up the results of action is better than meditation; and peace immediately follows such giving up.

12.13 · अर्थ और व्याख्या

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी।।12.13।।

adveṣhṭā sarva-bhūtānāṁ maitraḥ karuṇa eva cha
nirmamo nirahankāraḥ sama-duḥkha-sukhaḥ kṣhamī

अर्थ: जो किसी प्राणी से नफ़रत नहीं करता, सबका मित्र है और दयालु है, "मेरा" और "मैं" के भाव से मुक्त है, सुख-दुख में एक-सा है, क्षमा करने वाला है,

English: One who has no hatred for any being, who is friendly and compassionate, free from the sense of "mine" and from ego, the same in pleasure and pain, forgiving,

12.14

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.14।।

santuṣhṭaḥ satataṁ yogī yatātmā dṛiḍha-niśhchayaḥ
mayy arpita-mano-buddhir yo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ

अर्थ: सदा संतुष्ट है, योग में लगा है, मन को वश में रखता है, पक्के निश्चय वाला है, और जिसने मन और बुद्धि मुझे अर्पित कर दी है, ऐसा मेरा भक्त मुझे प्यारा है।

English: ever content, steady in yoga, self-controlled, firm in conviction, with mind and intellect offered to Me, such a devotee of Mine is dear to Me.

12.15 · अर्थ और व्याख्या

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः।।12.15।।

yasmān nodvijate loko lokān nodvijate cha yaḥ
harṣhāmarṣha-bhayodvegair mukto yaḥ sa cha me priyaḥ

अर्थ: जिससे कोई परेशान नहीं होता और जो किसी से परेशान नहीं होता, जो हर्ष, ईर्ष्या, डर और घबराहट से मुक्त है, वह मुझे प्यारा है।

English: One by whom the world is not disturbed, and who is not disturbed by the world, who is free from joy, envy, fear and anxiety, is dear to Me.

12.16

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः।।12.16।।

anapekṣhaḥ śhuchir dakṣha udāsīno gata-vyathaḥ
sarvārambha-parityāgī yo mad-bhaktaḥ sa me priyaḥ

अर्थ: जिसे कुछ नहीं चाहिए, जो पवित्र है, कुशल है, उदासीन है, जिसे कोई चिंता नहीं सताती, और जिसने स्वार्थ भरे सारे काम छोड़ दिए हैं, ऐसा मेरा भक्त मुझे प्यारा है।

English: One who wants nothing, who is pure, capable, unconcerned and untroubled, who has given up all self-centred undertakings, such a devotee of Mine is dear to Me.

12.17

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः।।12.17।।

yo na hṛiṣhyati na dveṣhṭi na śhochati na kāṅkṣhati
śhubhāśhubha-parityāgī bhaktimān yaḥ sa me priyaḥ

अर्थ: जो न खुश होकर फूलता है, न नफ़रत करता है, न शोक करता है, न कुछ चाहता है, जिसने अच्छे-बुरे दोनों को छोड़ दिया है और जो भक्ति से भरा है, वह मुझे प्यारा है।

English: One who neither rejoices nor hates, neither grieves nor craves, who has given up both good and evil, and who is full of devotion, is dear to Me.

12.18

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः।।12.18।।

samaḥ śhatrau cha mitre cha tathā mānāpamānayoḥ
śhītoṣhṇa-sukha-duḥkheṣhu samaḥ saṅga-vivarjitaḥ

अर्थ: जो शत्रु और मित्र में, मान और अपमान में, सर्दी और गर्मी में, सुख और दुख में एक-सा है, और आसक्ति से मुक्त है,

English: One who is the same to friend and foe, in honour and dishonour, in cold and heat, in pleasure and pain, who is free from attachment,

12.19

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येनकेनचित्।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः।।12.19।।

tulya-nindā-stutir maunī santuṣhṭo yena kenachit
aniketaḥ sthira-matir bhaktimān me priyo naraḥ

अर्थ: जो निंदा और तारीफ़ को एक-सा मानता है, कम बोलता है, जो मिल जाए उसी में संतुष्ट है, जिसका कोई पक्का ठिकाना नहीं, जिसका मन स्थिर है और जो भक्ति से भरा है, वह मनुष्य मुझे प्यारा है।

English: who takes praise and blame alike, who is quiet, content with whatever comes, without a fixed home, steady in mind and full of devotion, that person is dear to Me.

12.20

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः।।12.20।।

ye tu dharmyāmṛitam idaṁ yathoktaṁ paryupāsate
śhraddadhānā mat-paramā bhaktās te ’tīva me priyāḥ

अर्थ: और जो भक्त मेरे बताए इस अमृत जैसे धर्म का श्रद्धा से पालन करते हैं और मुझे ही सबसे बड़ा लक्ष्य मानते हैं, वे मुझे बहुत ही प्यारे हैं।

English: And those devotees who follow this immortal dharma as I have taught it, with faith, holding Me as the highest goal, are extremely dear to Me.

दूसरे अध्याय

1234567891011131415161718

गहरे संकट में Tele-MANAS 14416 (24 घंटे, मुफ़्त) पर बात करें।

📖 अपने मन की बात लिखें, गीता से उत्तर पाएँ